ที่สุดแห่งความภาคภูมิใจ แผนที่สมัยพระนารายณ์ แผ่นสุดท้ายในโลก!

แผนที่สยาม (La presqu’isle de l’Inde) ส่วนหนึ่งของแผนที่เอเชียโดยดูวัล ค.ศ. ๑๖๕๖/พ.ศ. ๒๑๙๙ (ภาพจากคอลเลคชั่นของผู้เขียน)

ผมเป็นคนที่ทำงานอย่างเป็นระบบ คิดอย่างเป็นระเบียบ และละเอียดถี่ถ้วน ในการสะสมแผนที่ ผมวางแนวทางชัดเจน เก็บตั้งแต่แผ่นแรกจนแผ่นสุดท้าย เก็บทุกแผ่น ทุก edition, state และ variant ทั้งแผ่นระบายสีและไม่ระบายสี เพื่อให้ได้คอลเลคชั่นที่ดีที่สุด เพื่อให้หนังสือที่ตั้งใจเขียนมีรายละเอียดที่ครบถ้วนและสมบูรณ์ที่สุด

 

ผมจำได้ว่าเมื่อปี ๒๕๕๔ มีการประมูลแผนที่เอเชียที่สหรัฐอเมริกา แผนที่นี้แปลกไม่เคยเห็นมาก่อน แทนที่จะเป็นแผนที่เดี่ยวแสดงเอเชียทั้งทวีป กลับแบ่งเป็นแผนที่ย่อยจำนวน ๑๘ แผ่น แสดงดินแดนต่างๆ อาทิ ตุรกี, เปอร์เซีย, อินเดีย, จีน, ญี่ปุ่น, ฟิลิปปินส์ และสยาม แน่นอนผมสนใจแผนที่แผ่นนี้เพราะมีสยามรวมอยู่ด้วย

แผนที่เอเชีย (L’Asie) โดยดูวัล (Pierre Duval) พิมพ์ที่กรุงปารีส ราว ค.ศ. ๑๖๕๖/พ.ศ. ๒๑๙๙ ต้นรัชสมัยสมเด็จพระนารายณ์มหาราช (ภาพจากคอลเลคชั่นของผู้เขียน)

เมื่อผมตัดสินใจว่าแผนที่จะควรเข้ามาอยู่ในคอลเลคชั่น ผมก็มุ่งมั่นประมูลมาจนได้ แต่ความสำเร็จดีใจได้วันเดียว ผมเดินหน้าค้นคว้าต่อไปจนได้มาพบแผนที่แผ่นนี้อีกครั้งในหนังสือ Japoniae Insulae (Jason C. Hubbard, 2012) พอเห็นภาพแผนที่ผมอุทานเบาๆ ของเรานี่หว่า และเมื่ออ่านรายละเอียดใต้ภาพ “Sale 137: Lot 721” ยิ่งแน่ใจว่า ของเราจริงๆ ด้วย ผู้เขียนระบุว่าเป็นแผนที่เอเชีย (L’Asie) เขียนโดยดูวัล (Pierre Duval) ช่างแผนที่ชาวฝรั่งเศส พิมพ์ที่กรุงปารีส ราว ค.ศ. ๑๖๕๖/พ.ศ. ๒๑๙๙ ปลายสมัยพระเจ้าปราสาททองหรือต้นสมัยพระนารายณ์ โดยให้ข้อมูลเพิ่มเติมว่า [จากประสบการณ์สะสมแผนที่นานกว่า ๔๐ ปี] เขาเพิ่งพบแผนที่แผ่นนี้เพียงแผ่นเดียว คือแผ่นที่บันทึกในหนังสือ[๑]

 

ผู้เขียนอธิบายว่า ดูวัลตั้งใจเขียนแผนที่ทวีปต่างๆ จำนวน ๔ แผ่น ได้แก่ เอเชีย แอฟริกา อเมริกา และยุโรป โดยแผนที่เอเชียฉบับพิมพ์ครั้งแรก ค.ศ. ๑๖๕๖ พบหลักฐานเพียงแผ่นเดียว ส่วนฉบับพิมพ์ครั้งถัดมา ค.ศ. ๑๖๖๑/พ.ศ. ๒๒๐๔ พบหลักฐานทั้งหมด ๕ แผ่น เก็บรักษาที่หอสมุดแห่งชาติกรุงปารีส และในไพรเวทคอลเลคชั่นที่กรุงลอนดอนและเกียวโต[๒]

ข้อมูลแผนที่เอเชียโดยดูวัลในหอสมุดแห่งชาติกรุงปารีส ไม่พบข้อมูลแผนที่ฉบับพิมพ์ครั้งแรกโดยดูวัล ค.ศ. ๑๖๕๖

ผมตรวจสอบหนังสืออ้างอิงเกี่ยวกับแผนที่ญี่ปุ่นอีกสองเล่ม (Japan: A Cartographic Vision และ Isles of Gold) หนังสือแผนที่ฟิลิปปินส์ (Philippine Cartography) หนังสือแผนที่อินเดีย (India Within the Ganges) และหนังสือแผนที่เอเชีย (Mapping the Continent of Asia) มีเพียงเล่มเดียวที่อ้างถึงแผนที่เอเชียฉบับพิมพ์ครั้งที่สอง ไม่พบเล่มใดกล่าวถึงแผนที่ฉบับพิมพ์ครั้งแรก[๓]

 

ในส่วนแผนที่อเมริกา (L’Amérique) โดยดูวัล ผมตรวจสอบหนังสือ The Mapping of North America พบว่ามีแผนที่ดูวัลฉบับพิมพ์ครั้งแรกเก็บรักษาที่หอสมุดแห่งชาติกรุงลอนดอน ส่วนฉบับพิมพ์ครั้งที่สอง เก็บรักษาที่หอสมุดแห่งชาติกรุงปารีส และไพรเวทคอลเลคชั่นทั้งในเยอรมนีและสหรัฐอเมริกา[๔]

 

ผมตรวจสอบหนังสือ Maps in the Atlases of the British Library ไม่พบแผนที่เอเชียโดยดูวัลในหอสมุดแห่งชาติอังกฤษ ค้นหนังสือ Les Atlas Français XVIe – XVIIe siècles ซึ่งให้รายละเอียดแผนที่ฝรั่งเศสที่เก็บรักษาที่หอสมุดแห่งชาติกรุงปารีส ระบุเพียงว่าดูวัลได้เขียนแผนที่ขนาดใหญ่จำนวน ๘ แผ่น ได้แก่ แผนที่โลก เอเชีย แอฟริกา ยุโรป อเมริกา ฝรั่งเศส อิตาลี และเยอรมนี แต่ไม่ให้รายละเอียด ส่วนเว็บไซต์หอสมุดแห่งชาติฝรั่งเศสให้ข้อมูลแผนที่ดูวัลจำนวน ๖๖๒ รายการ มีแผนที่เอเชียจำนวน ๘ รายการ รวมถึงแผนที่ดูวัลฉบับพิมพ์ครั้งที่สอง แต่ไม่พบรายการแผนที่ฉบับพิมพ์ครั้งแรก[๕]

แผนที่เอเชียโดยดูวัล ค.ศ. ๑๖๖๑ หอสมุดแห่งชาติกรุงปารีส

ระหว่างเดินชมนิทรรศการแผนที่โบราณที่กรุงลอนดอนเมื่อกลางปี ผมพบคุณเจสัน ผู้แต่งหนังสือ Japoniae Insulae เราแลกเปลี่ยนข้อมูลทางอีเมลนับแต่นั้น และล่าสุดเขาได้อีเมลมายืนยันว่า ไม่พบแผนที่เอเชียโดยดูวัลที่หอสมุดแห่งชาติอังกฤษหรือที่ไหนๆ และเท่าที่ทราบ แผนที่ดูวัลฉบับพิมพ์ครั้งแรกพบหลักฐานเพียงฉบับเดียว คือฉบับในความครอบครองของคุณ (“You have the only recorded example.”)[๖]

 

ดูวัลเป็นช่างแผนที่ประจำราชสำนักพระเจ้าหลุยส์ที่ ๑๔ (Géographe ordinaire du Roy) แผนที่สยามที่รวมอยู่ในแผนที่เอเชีย ค.ศ. ๑๖๕๖ เป็นแผนที่ต้นแบบที่เขาใช้ในการเขียนแผนที่สยาม เริ่มจากแผนที่ Presqu’isle de L INDE de là le Gange ค.ศ. ๑๖๖๑/พ.ศ. ๒๒๐๔ จนถึง ค.ศ. ๑๗๑๒/๒๒๕๕ นอกจากนี้ เขาคือผู้เขียนแผนที่สยามแผ่นสำคัญ Carte du Royaume de Siam (ค.ศ. ๑๖๘๖/พ.ศ. ๒๒๒๙) แผนที่สยามที่สวยงาม หายาก และเป็นที่ต้องการมากที่สุด[๗]

ส่วนหนึ่งของอีเมลจากเจสัน ฮับบาร์ด, ๒๗ กันยายน ๒๕๖๒

แน่ใจหรือ แผนที่นี้คือแผ่นเดียวและแผ่นสุดท้ายที่หลงเหลืออยู่

 

ขอตอบว่าจนบัดนี้ยังไม่มีใครพบแผนที่แอฟริกาและยุโรปเขียนโดยดูวัล ค.ศ. ๑๖๕๖ หรือเขาอาจไม่ได้เขียนก็เป็นได้ ส่วนแผนที่อเมริกาที่พิมพ์ปีเดียวกัน จนบัดนี้พบหลักฐานเพียงแผ่นเดียว

 

ไม่มีใครรู้แน่ชัดดูวัลพิมพ์แผนที่เอเชียกี่แผ่น น่าจะจำนวนจำกัด (print on demand?) อนึ่ง แผนที่ชุดนี้เป็นฉบับแยกพิมพ์ ไม่รวมอยู่ใน Atlas หรือสมุดแผนที่ ทำให้ชำรุด เปื่อยยุ่ย และสูญหายง่าย ขอให้อีกตัวอย่าง แผนที่โลก (Universalis Cosmographia) โดยวัลซีมูลเลอร์ (Martin Waldseemüller) พิมพ์ ค.ศ. ๑๕๐๗/พ.ศ. ๒๐๕๐ แม้จะมีจำนวนพิมพ์สูงถึง ๑,๐๐๐ แผ่น แต่พอเวลาล่วงไปกว่า ๕๐๐ ปี เหลือหลักฐานเพียงชิ้นเดียว ปัจจุบันเก็บรักษาไว้ที่หอสมุดรัฐสภาคองเกรส (Library of Congress)[๘]

 

สรุป แผนที่โลกโดยวัลซีมูลเลอร์ (ค.ศ. ๑๕๐๗) เหลือแผ่นเดียว เก็บรักษาไว้ที่หอสมุดรัฐสภาคองเกรส กรุงวอชิงตัน ดี.ซี. แผนที่อเมริกาโดยดูวัล (ค.ศ. ๑๖๕๖) เหลือแผ่นเดียว เก็บรักษาไว้ที่หอสมุดแห่งชาติอังกฤษ กรุงลอนดอน แผนที่เอเชียโดยดูวัล (ค.ศ. ๑๖๕๖) เหลือแผ่นเดียว เก็บรักษาไว้ที่นี่ กรุงเทพฯ ประเทศไทย

 

มันเป็นทั้งความภาคภูมิใจและภาระที่จะต้องจัดเก็บรักษาให้ดีที่สุด เพราะมันอาจเป็นหลักฐานชิ้นเดียวที่แสดงให้เห็นถึงการรับรู้เกี่ยวกับเอเชียโดยชาวฝรั่งเศสในช่วงกลางคริสต์ศตวรรษที่ ๑๗ ทั้งเป็นหลักฐานแผนที่สยามแผ่นแรกพิมพ์ในสมัยพระนารายณ์ และแผ่นสุดท้ายที่หลงเหลือในปัจจุบัน


เชิงอรรถ

[๑] Jason C. Hubbard, Japoniae Insulae: The Mapping of Japan (Houten: Hes & De Graaf, 2012), 199.

[๒] Jason C. Hubbard, Japoniae Insulae, 200.

[๓] ดูแผนที่เอเชียโดยดูวัล ค.ศ. ๑๖๖๑ ใน Lutz Walter (ed.), Japan: A Cartographic Vision (Munich: Prestel, 1994), pl. 47. Hugh Cortazzi, Isles of Gold: Antique Maps of Japan (New York: Weatherhill, 1992); Carlos Quirino, Philippine Cartography (1320-1899) (Amsterdam: N. Israel, 1963); Susan Gole, India Within the Ganges (New Delhi: Jayaprints, 1983); Julie Yeo et. al., Mapping the Continent of Asia (Singapore: Antiques of the Orient, 1994).

[๔] Philip D. Burden, The Mapping of North America (Rickmansworth, Herts: Raleigh Publications, 1996), 417-418.

[๕] Rodney Shirley, Maps in the Atlases of the British Library: A Descriptive Catalogue c AD850-1800, vols. 1 & 2 (London: British Library, 2004); Mireille Pastoureau, Les Atlas Français XVIe – XVIIe siècles (Paris: Bibliothèque Nationale, 1984), 136; data.bnf.fr; gallica.bnf.fr.

[๖] อีเมลจาก Jason C. Hubbard, ๒๗ กันยายน พ.ศ. ๒๕๖๒.

[๗] Josephine French, Tooley’s Dictionary of Mapmakers, Revised Edition A-D (Tring, Herts: Map Collector Publications, 1999), 406.

[๘] Rodney W. Shirley, The Mapping of the World: Early Printed World Maps 1472-1700 (Riverside, CT: Early World Press, 2001), 28-19; John W. Hessler, The Naming of America: Martin Waldseemüller’s 1507 World Map and the Cosmographiae Introduction (London: Library of Congress, 2008), 39.

บทความก่อนหน้านี้
บทความถัดไป