| ผู้เขียน | กองบรรณาธิการศิลปวัฒนธรรม |
|---|---|
| เผยแพร่ |
ปี 2569 ครบรอบ 100 ปีแห่งการพิมพ์ “ตำนานพระพุทธเจดีย์” พลังเบื้องหลัง “ประวัติศาสตร์ศิลปะไทย” ต่ออุดมการณ์รัฐ
“ตำนานพระพุทธเจดีย์” ของสมเด็จพระเจ้าบรมวงศ์เธอ กรมพระยาดำรงราชานุภาพ ในวาระครบรอบ 100 ปี ในปีนี้ (ตีพิมพ์ครั้งแรก พ.ศ. 2469) หนังสือเล่มนี้ไม่ใช่แค่เขียนเรื่องพระพุทธศาสนา แต่ได้กำหนดโครงร่างยุคสมัยทางประวัติศาสตร์ศิลปะอันทรงพลังจนถึงทุกวันนี้ ซึ่งสมเด็จฯ กรมพระยาดำรงราชานุภาพเขียนไว้ว่า
“…พุทธเจดีย์ที่มีปรากฏอยู่ในสยามประเทศ แบบอย่างจึงต่างกันเป็น 7 สมัย ดังจะสมมติชื่อเรียกดังต่อไปนี้ 1. สมัยทวารวดี 2. สมัยศรีวิชัย 3. สมัยลพบุรี 4. สมัยเชียงแสน 5. สมัยสุโขทัย 6. สมัยอยุธยา 7. สมัยรัตนโกสินทร์”
สมัยดังกล่าวที่ยกข้อความมานี้ล้วนแต่เป็นเรื่อง “สมมติ” เท่ากับว่าไม่มีจริงในอดีต และโครงร่างดังกล่าวใช้มาจนถึงทุกวันนี้
100 ปี ตำนานพระพุทธเจดีย์
อ.ชาตรี ประกิตนนทการ ได้วิเคราะห์ถึงหนังสือ ตำนานพระพุทธเจดีย์สยาม ในวิทยานิพนธ์ระดับปริญญาเอก มหาวิทยาลัยเชียงใหม่ เรื่อง “การประกอบสร้างศิลปะไทยฉบับทางการ: ประวัติศาสตร์ศิลปะ กับการก่อร่างสร้างชาติ พ.ศ. 2408-2525” เมื่อปี 2561 สรุปได้ดังนี้
1. การวางโครงร่างประวัติศาสตร์ศิลปะของประเทศสยามจำแนกยุคสมัยทางศิลปะออกเป็น 7 สมัย
2. โครงร่างนี้กลายเป็นแกนกลางทางความคิดที่ใช้ในการมอง และวิเคราะห์ศิลปวัตถุแทบทุกชิ้นที่ค้นพบเจอในพื้นแผ่นดินประเทศไทยนับตั้งแต่นั้นเป็นต้นมา
3. วงวิชาการทางประวัติศาสตร์ศิลปะของไทยจะก้าวหน้าไปมากแค่ไหน จะมีทฤษฎีในการวิเคราะห์โบราณวัตถุสถานเข้ามาใหม่ ๆ อย่างไร หรือจะขุดค้นพบโบราณวัตถุสถานใหม่ ๆ อีกมากเพียงใด แต่การอธิบายก็ยังคงอยู่ภายใต้โครงสร้างที่ตำนานพระพุทธเจดีย์ได้วางรากฐานเอาไว้
4. โครงร่างดังกล่าวสัมพันธ์เชื่อมโยงกับการก่อกำเนิด “รัฐชาติสมัยใหม่” ในสมัยรัชกาลที่ 4-5
“เพราะโครงสร้างดังกล่าวสัมพันธ์โดยตรงกับการกาหนดนิยาม ‘ร่างกาย’ ของรัฐสยาม การดำรงอยู่ของโครงสร้างดังกล่าวในด้านหนึ่งคือการเข้ามาทาหน้าที่ยืนยัน หรือตอกย้ำบูรณาการขอบเขต และดินแดนของรัฐสยาม ว่าควรจะมีอาณาบริเวณกว้างยาวประมาณไหน
ฉะนั้น การเปลี่ยนมุมมองในการวิเคราะห์อธิบายไปจากเดิมที่นำมาซึ่งการเปลี่ยนแปลง โครงสร้างดังกล่าวจึงอาจจะนำมาซึ่งความไม่มั่นคงในบูรณภาพทางขอบเขตและดินแดนของรัฐ”
อ่านเพิ่มเติม :
- “พระปฐมเจดีย์” ไม่ใช่เจดีย์แห่งแรกในดินแดนที่เป็นประเทศไทยในปัจจุบัน
- “พระธาตุพนม” เจดีย์บัวเหลี่ยมลาวล้านช้าง ปรากฏร่องรอย “ศิลปะจาม”
- เจดีย์ชินพยูเม (Hsinbyume Pagoda) สถาปัตยกรรมที่สื่อถึงจักรวาล
เผยแพร่ในระบบออนไลน์ครั้งแรกเมื่อ 13 มกราคม 2568
