แรกมี “โรงภาพยนตร์” ในสยาม เปิดโอกาสหนุ่มสาว จับมือ-ลูบคลำกัน ในโรงหนัง

โมเดลจำลอง ศาลาเฉลิมกรุง (ภาพจาก สำนักหอจดหมายเหตุแห่งชาติ)

ก่อนทศวรรษ 2460 แหล่งเที่ยวเตร่ยามค่ำคืนของคนกรุงเทพฯ คือโรงบ่อนเบี้ย เพราะโรงบ่อนเบี้ยเป็นพื้นที่บันเทิงของพระนครที่ได้รวมเอากิจกรรมการพักผ่อนหย่อนใจในยามค่ำคืนหลายอย่างเข้าไว้ด้วยกัน นับตั้งแต่การเล่นพนัน การชมมหรสพ และการเดินหาของกินเล่น จนทำให้คนกรุงเทพฯ ส่วนใหญ่ออกมาเที่ยวเตร่ยามค่ำคืนตามโรงบ่อนเบี้ยต่างๆ ดังที่ พระยาอนุมานราชธนบันทึกไว้ว่า

“ที่สนุกในกรุงเทพฯ มีอยู่เป็นหย่อม ๆ ตามบ่อนเบี้ยและโรงหวย เพราะมีคนไปเล่นเบี้ยและแทงหวย และเที่ยวเตร่หาความสำราญ มีผู้คนพลุกพล่านในเวลาค่ำคืน” [1]

ครั้นเมื่อรัฐได้ประกาศให้มีการยกเลิกกิจการบ่อนเบี้ยลงอย่างถาวรในปี พ.ศ. 2460 ได้ส่งผลให้การเที่ยวเตร่ยามค่ำคืนของคนกรุงเทพฯ เปลี่ยนแปลงไป

การเปลี่ยนแปลงที่เห็นได้ชัดคือ มีการเที่ยวเตร่ยามค่ำคืนแบบใหม่ที่ได้รับอิทธิพลจากวัฒนธรรมตะวันตก เริ่มปรากฏชัดในทศวรรษ 2460-2470 ได้แก่การชมภาพยนตร์ การเที่ยวกินดื่มตามสถานกินดื่มสาธารณะและสถานเริงรมย์ และการพักผ่อนหย่อนใจในสวนสาธารณะ ซึ่งเป็นส่วนสำคัญที่แสดงให้เห็นถึงวิถีชีวิตยามค่ำคืนแบบสังคมเมืองสมัยใหม่ จากการที่คนกรุงเทพฯ ออกไปเคลื่อนไหวทำกิจกรรมยามค่ำคืนในพื้นที่บันเทิงยามค่ำคืนของเมืองมากขึ้น…

โรงหนังญี่ปุ่น โรงหนังในอดีต, ที่มา : หลักหนังไทย (ภาพจาก เว็บไซต์พิพิธบางลำพู http://banglamphumuseum.treasury.go.th/news_view.php?nid=104)

คนกรุงเทพฯ มีโอกาสชมภาพยนตร์เป็นครั้งแรก ในปี พ.ศ. 2440 ที่โรงละครหม่อมเจ้าอลังการในชื่อว่า “ซีเนมาโตแครฟ” โดย นาย เอส.จี. มาร์คอฟสกี (S.G. Marchovsky) เป็นผู้นำเข้ามา และได้สร้างปรากฏการณ์ความตื่นตาตื่นใจต่อสิ่งประหลาดมหัศจรรย์ที่เคลื่อนไหวได้นี้จนทำให้มีผู้ออกไปชมถึง 600 กว่าคนในคืนแรก [2] ล่วงถึงทศวรรษ 2460-70 ภาพยนตร์ยิ่งได้รับความนิยมมากยิ่งขึ้น ขุนวิจิตรมาตรากล่าวถึงความนิยมในการชมภาพยนตร์ของคนกรุงเทพฯ ไว้ว่า

“ว่ากันว่าการมีมหรสพ ตั้งแต่มีหนังเรื่องยาวฉายติดต่อกันเริ่มแต่สมัยช่วงเข้าวัยรุ่นแล้ว คนก็นิยมดูหนังมากขึ้นทุกที ชั้นแรก ๆ เป็นพวกผู้ชายดูเป็นส่วนมาก เพราะเป็นเรื่องต่อยตีกันโลดโผน แต่ไม่ช้าหญิงสาวรุ่นใหม่ก็เริ่มดูหนังกันมากขึ้น” [3]

ศาลาเฉลิมไทย ภาพถ่ายเมื่อทศวรรษ 1960 โดย Harrison Forman (ภาพจาก University of Wisconsin-Milwaukee Libraries)

เหตุผลที่คนกรุงเทพฯ นิยมออกไปดูภาพยนตร์ในยามค่ำคืนมากกว่ามหรสพชนิดอื่นนั้น รามจิตติ (พระบาทสมเด็จพระมงกุฎเกล้าเจ้าอยู่หัว) สันนิษฐานไว้ในหนังสือพิมพ์ดุสิตสมิต ว่าเป็นเพราะประการแรก ภาพยนตร์ดำเนินเรื่องรวดเร็วทันอกทันใจ ประการที่สอง เป็นโอกาสที่ผู้ไปดูจะได้พบปะคนมากมายหลายชนิด ประการที่สาม โรงภาพยนตร์มีช่วงเวลาที่ปิดไฟอยู่นานจึงเปิดโอกาสให้หนุ่มสาวได้หาความเพลิดเพลินจากการจับมือ และลูบคลำกัน และประการสุดท้าย ภาพยนตร์เลิกไม่ดึกนักจึงสะดวกต่อการไปกินข้าวต้มที่ราชวงศ์ต่อ [4]

ความแพร่หลายของการชมภาพยนตร์ยังสะท้อนออกมาจากการขยายตัวของธุรกิจโรงภาพยนตร์ ในทศวรรษ 2460-70 กรุงเทพฯ มีโรงภาพยนตร์อยู่แทบทุกมุมเมือง เช่น โรงภาพยนตร์นาครเขษม ที่เวิ้งนาครเขษม โรงภาพยนตร์สิงคโปร์ (เฉลิมบุรี) ที่สามแยก โรงภาพยนตร์ชวา ที่ตำบลโรงหวยสามยอด และ โรงภาพยนตร์ชวา ที่ตำบลบางลำพู เป็นต้น [5] แต่โรงภาพยนตร์ที่ทันสมัยที่สุดคือ โรงภาพยนตร์ศาลาเฉลิมกรุง

ศาลาเฉลิมกรุง

ความแพร่หลายของการชมภาพยนตร์ก่อให้เกิดความซบเซาของการเที่ยวชมมหรสพแบบเดิม คือ ละคร ลิเก และงิ้ว เพราะไม่อาจสู้การแสดงของภาพยนตร์ที่ดำเนินเรื่องรวดเร็วทันใจได้ ความรุ่งเรืองของกิจการภาพยนตร์ และความร่วงโรยของคณะละคร ลิเก และงิ้ว จึงสะท้อนการปะทะกันระหว่างมหรสพความบันเทิงยามค่ำคืนแบบตะวันออกกับตะวันตกในสังคมเมืองสมัยใหม่ ซึ่งท้ายที่สุดแล้วมหรสพพื้นบ้านแบบตะวันออกต้องพ่ายแพ้ความนิยมให้กับมหรสพแบบตะวันตกของโลกสมัยใหม่อย่างภาพยนตร์

ภาพยนตร์จึงเป็นความบันเทิงยามค่ำคืนของสังคมเมือง และการชมภาพยนตร์ก็เป็นวิถีชีวิตยามค่ำคืนแบบสังคมเมืองสมัยใหม่

อ่านเพิ่มเติม :


เชิงอรรถ :

[1] เสถียรโกเศศ. ฟื้นความหลัง เล่ม 3. พิมพ์ครั้งที่ 2. (กรุงเทพฯ : ศยาม, 2547), น. 20.

[2] จำเริญลักษณ์ ธนะวังน้อย. ประวัติศาสตร์ภาพยนตร์ไทย ตั้งแต่แรกเริ่มจนสิ้นสมัยสงครามโลกครั้งที่ 2. (กรุงเทพฯ : สำนักพิมพ์มหาวิทยาลัยธรรมศาสตร์, 2544), น. 8-9.

[3] ขุนวิจิตรมาตรา. 80 ปี ในชีวิตข้าพเจ้า. (กรุงเทพฯ : บัณฑิตการพิมพ์, 2523), น. 240.

[4] รามจิตติ. “ตามสมัย-6-มหรศพ มีภาพยนตร์เปนอาทิ,” ใน ดุสิตสมิต. น. 15, 176 (วันที่ 3 มิถุนายน พ.ศ. 2465), น. 157-158.

[5] จำเริญลักษณ์ ธนะวังน้อย. ประวัติศาสตร์ภาพยนตร์ไทย ตั้งแต่แรกเริ่มจนสิ้นสมัยสงครามโลกครั้งที่ 2. น. 23.


หมายเหตุ : คัดเนื้อหาบางส่วนจากบทความ “การเที่ยวเตร่ยามค่ำคืนของคนกรุงเทพฯ ในทศวรรษ 2460-70” เขียนโดย วีระยุทธ ปีสาลี ในนิตยสารศิลปวัฒนธรรม ฉบับสิงหาคม 2556

เผยแพร่เนื้อหาในระบบออนไลน์ครั้งแรกเมื่อ 15 กุมภาพันธ์ 2565