ประวัติศาสตร์

พระครูฝรั่งของ “เจ้าฟ้ามหาวชิรุณหิศ” มกุฎราชกุมารใน ร.5 ได้ค่าตอบแทนเท่าไร

ผู้เขียน	ธนกฤต ก้องเวหา
เผยแพร่	วันศุกร์ที่ 26 ธันวาคม พ.ศ.2568

โรเบิร์ต แอล. มอรันต์ (Robert L. Morant) ชาวอังกฤษที่เข้ามายังสยามใน พ.ศ. 2430 ด้วยวัยเพียง 23 ปี และมีบทบาทสำคัญในราชสำนักรัชกาลที่ 5 เพราะเขาคือ “พระครูฝรั่ง” ของสยามมกุฎราชกุมารพระองค์แรกของสยาม สมเด็จพระเจ้าลูกยาเธอ เจ้าฟ้ามหาวชิรุณหิศ

มอรันต์เป็นบัณฑิตหนุ่มจากออกซฟอร์ด เขาเคยอ่านเรื่องราวเกี่ยวกับทวีปเอเชียจากหนังสือชื่อ The Light of Asia ก่อนจะเดินทางมาสยามด้วยความอนุเคราะห์ของ นายเฟรเดอริก ดับเบิลยู. เวอร์นีย์ เลขานุการสถานทูตสยาม ณ กรุงลอนดอน เพื่อเป็นครูสอนหม่อมเจ้าในพระเจ้าน้องยาเธอ กรมหมื่นนเรศร์วรฤทธิ์

เมื่อมาถึงกรุงเทพฯ มอรันต์ได้รับเชิญให้เข้าร่วมพระราชพิธีพระราชสมภพครบ 9 พรรษาของเจ้าฟ้ามหาวชิรุณหิศ นับเป็นประสบการณ์มงคลยิ่งสำหรับการเปิดฉากชีวิตของเขาในดินแดนใหม่นี้ ภายหลังปรับตัวอย่างหนักกับอาหารและโรคภัยไข้เจ็บ เขาใช้เวลาเพียงปีเดียวในการเรียนรู้ภาษาสยามจนสามารถสนทนาได้อย่างคล่องปาก

มอรันต์มีหน้าที่การงานเติบโตขึ้นเรื่อย ๆ เมื่อมีคนในวังมาแจ้งให้ทราบว่าพระครูคนเก่าของเจ้าฟ้ามหาวชิรุณหิศเป็นผู้ขาดความสามารถ และพระบาทสมเด็จพระเจ้าอยู่หัว (รัชกาลที่ 5) มีพระราชประสงค์จะพระราชทานตำแหน่งดังกล่าวให้เขาแทน เพื่อเตรียมพระราชโอรสให้พร้อมเสด็จไปศึกษาต่อยังทวีปยุโรป

มอรันต์ไตร่ตรองข้อเสนออยู่สักพัก เพราะเดิมทีเขาเตรียมจะเดินทางกลับอังกฤษแล้ว แต่สุดท้ายก็คว้าโอกาสในการเป็นผู้ปลูกฝังแนวคิดสมัยใหม่ให้ “ว่าที่” พระเจ้าแผ่นดินสยาม โดยมี พระเจ้าน้องยาเธอ กรมหมื่นเทวะวงษ์วโรปการ เสนาบดีกรมท่าในขณะนั้น มาเสนอตำแหน่งงานให้อย่างเป็นทางการ

มอรันต์มักเขียนจดหมายถึงเพื่อนชาวอังกฤษคนหนึ่ง ซึ่งทำให้เรารู้ว่า เขาได้รับ “ค่าตอบแทน” จากตำแหน่งพระครูฝรั่งของเจ้าฟ้ามหาวชิรุณหิศเป็นจำนวนเงินเท่าไร หรือมีสวัสดิการอะไรบ้างจากราชสำนัก ดังข้อความในจดหมายว่า

“แต่พวกเขาขอให้ฉันเริ่มต้นสอนทันที และเลิกล้มความคิดอยากกลับบ้านลงเป็นเวลาอีกสองปี ฉันบอกนายได้เลยว่า เป็นเรื่องที่ตัดสินใจยากจริง ๆ ตำแหน่งนี้มีท่าทีว่าจะสร้างประโยชน์ใหญ่หลวงนัก ถ้าปรับตัวให้เข้ากับมันได้

พวกเขาต้องการให้โอกาสฉันทำงานดี ๆ แล้วก็ไม่มีที่ไหนในโลกที่ฉันจะได้รับเงิน ๖๐๐ ปอนด์ต่อปี! บ้านที่ตกแต่งพร้อม !!! และม้าอีก!! โดยทำงานแค่วันละ ๒ ชั่วโมง!!!

ฉันเรียกร้องอย่างหนักเรื่องกลับบ้าน เกือบกำหนดเป็นเงื่อนไขเลยทีเดียว พอฉันเห็นว่า ข้อเสนอนี้เป็นประเภทรับหรือไม่รับ ฉันก็คิดว่า คงเกือบเป็นการตัดสินใจที่ผิด ถ้าไม่ฉวยโอกาสนี้ไว้ แล้วฉันยังรู้มาอีกด้วยว่า เหตุที่ต้องเร่งรีบกันยกใหญ่ เพราะเป็นพระประสงค์ของสมเด็จพระบรมโอรสาธิราชเองที่จะเริ่มศึกษา หาใช่ความต้องการของเสด็จอา (กรมหมื่นเทวะวงษ์วโรประการ-ผู้เขียน) ไม่ ฉันก็เลยยอมตาม และได้รับแต่งตั้งเป็นพระครู”

สำหรับเงิน 600 ปอนด์ในสมัยนั้น แปลงค่าเป็นเงินได้ประมาณ 6,400 บาท

โรเบิร์ต แอล. มอรันต์ Robert L. Morant — มิสเตอร์มอรันต์

มอรันต์เริ่มงานอย่างเป็นทางการตั้งแต่วันที่ 22 พฤศจิกายน พ.ศ. 2431 มีกำหนดเวลา 2 ปี ระหว่างที่เจ้าฟ้ามหาวชิรุณหิศมีพระชนมายุ 10-11 พรรษา หรือต่ออายุได้ถ้าทั้งสองฝ่ายพึงพอใจ แต่ปรากฏว่างานของเขาไม่ใช่วันละ 2 ชั่วโมงอย่างที่เขียนบอกเพื่อน เพราะนอกจากงานพระครูจะกินเวลาวันละหลายชั่วโมงแล้ว เขายังทำหน้าที่ดูแลพระยุพราชในด้านอื่น ๆ เกือบทุกมิติ ยกตัวอย่างครั้งหนึ่งระหว่างที่ตามเสด็จ มีชายผู้หนึ่งเรียกพระองค์ด้วยวาจาหยาบคาย มอรันต์ก็อาศัยฝีมือมวยที่มีติดตัว “จัดการ” ชายคนนั้นไปกองราบกับพื้น

นอกจากนี้ รายจ่ายมากมายในฐานะพระครู รวมถึงการถวายของขวัญแด่พระเจ้าแผ่นดินและพระราชโอรสพระองค์สำคัญ ๆ ยิ่งทำให้รายได้ของมอรันต์ไม่ได้มากมายอย่างที่เขาคิดไว้แต่แรก

นานวันเข้า บทบาทของมอรันต์ในด้านการศึกษาของสยามยิ่งมากขึ้น ความสัมพันธ์อันดีระหว่างเขากับพระเจ้าน้องยาเธอ กรมหมื่นดำรงราชานุภาพ ซึ่งทรงเป็นอธิบดีกรมศึกษาธิการ ยังทำให้ไป ๆ มา ๆ เขากลายเป็นพระครูให้พระโอรสอีก 31 พระองค์ พระธิดาอีก 45 พระองค์ และสมเด็จพระเจ้าลูกยาเธอ เจ้าฟ้ามหาวชิราวุธ (รัชกาลที่ 6) ก็ทรงเป็นหนึ่งในลูกศิษย์ของเขา

อย่างไรก็ตาม เมื่อครบกำหนดสัญญา รัชกาลที่ 5 ทรงขอให้มอรันต์อยู่ต่อพร้อมขึ้นค่าจ้างให้ เขามีโอกาสกลับอังกฤษช่วงสั้น ๆ ตอนได้ติดตามกรมหมื่นดำรงราชานุภาพไปยุโรป เพื่อเรียนรู้ระบบการศึกษาของชาติตะวันตก แล้วกลับมาสยามพร้อมความเปลี่ยนแปลงครั้งใหญ่ของระบบราชการ คือการเปลี่ยนระบบจตุสดมภ์เป็นระบบกระทรวง

ข้อมูลรายได้ของมอรันต์ปรากฏอีกครั้งเมื่อ พ.ศ. 2435 ในจดหมายจากกรมหมื่นเทวะวงษ์วโรปการถึงตัวเขา จากประเด็นที่ว่าโรงเรียนของราชกุมารของมอรันต์ดึงเอางบประมาณของกระทรวงไปมาก จึงขอพระราชทานพระบรมราชานุญาตให้กิจกรรมของเขาอยู่นอกการดูแลของกระทรวงธรรมการที่ดูแลด้านการศึกษา ดังความว่า

“เมื่อท่านได้ออกมาจากเมืองอังกฤษนั้น ท่านรับสัญญามาเปนครูหม่อมเจ้าในกรมหมื่นนเรศร มีเงินปี ๆ ละ ๓๐๐ ปอนด์ ฤๅประมาณ ๓๐๐๐ บาท ครั้นเมื่อท่านได้รับตำแหน่งเปนพระครู ท่านก็ได้รับเงินปีกว่าสองเท่านี้เปนเงิน ๖๔๐๐ บาท กับทั้งได้เรือนอยู่ด้วย

ตั้งแต่นั้นมาแล้วเงินปีของท่านก็ได้ขึ้นต่อ ๆ มาจาก ๖๔๐๐ บาทเปน ๘๐๐๐ บาท แลบัดนี้ท่านก็ได้อยู่เปนเงินถึง ๙๖๐๐ บาท นอกจากนี้ท่านก็ยังไม่ต้องเสียค่ากินค่าอยู่ในขณะเวลาที่ท่านมาอยู่ในที่ประทับสมเดจพระบรมโอรสาธิราชนั้นเปนอันแน่”

จึงเข้าใจได้ว่าช่วงท้าย ๆ ที่มอรันต์รับใช้ราชสำนักสยาม เขามีรายได้เป็นเงินปี 9,600 บาทนั่นเอง

มิสเตอร์มอรันต์กับนักเรียนหลวง — มิสเตอร์มอรันต์กับบรรดาลูกศิษย์ที่เป็นนักเรียนหลวง

มอรันต์เป็นพระครูถวายการสอนเจ้าฟ้ามหาวชิรุณหิศจนถึงปลาย พ.ศ. 2436 ปีเดียวที่เกิดวิกฤตการณ์ ร.ศ. 112 ท่ามกลางความวุ่นวายภายในราชสำนัก ความสัมพันธ์ระหว่างเขากับสมเด็จพระบรมโอรสาธิราชไม่แน่นแฟ้นอีกต่อไป ท่ามกลางข่าวลือว่า รัชกาลที่ 5 ไม่ทรงพอพระราชหฤทัยต่อท่าทีของอังกฤษ (รวมถึงบทบาทของมอรันต์) ในสถานการณ์ความขัดแย้งระหว่างสยามกับฝรั่งเศส

รอยร้าวที่เกิดขึ้นลุกลามจน โรเบิร์ต แอล. มอรันต์ ยุติการเรียนการสอนโรงเรียนราชกุมารของเขาเพื่อประท้วงท่าทีจากราชสำนัก ก่อนจะถูกปลดออกจากตำแหน่งพระครูในเดือนมกราคม พ.ศ. 2437 เขารับเงินชดเชยเท่ากับเงินได้ 6 เดือน รวมกับค่าเดินทางเป็นเงินทั้งสิ้น 4,800 บาท เพื่อเดินทางกลับอังกฤษ

อ่านเพิ่มเติม :

สำหรับผู้ชื่นชอบประวัติศาสตร์ ศิลปะ และวัฒนธรรม แง่มุมต่าง ๆ ทั้งอดีตและร่วมสมัย พลาดไม่ได้กับสิทธิพิเศษ เมื่อสมัครสมาชิกนิตยสารศิลปวัฒนธรรม 12 ฉบับ (1 ปี) ส่งความรู้ถึงบ้านแล้ววันนี้!! สมัครสมาชิกคลิกที่นี่