ภาพเพดานโดมในพระที่นั่งอนันตสมาคม ภาพจำพระราชกรณียกิจรัชกาลที่ 1-6 มีอะไรบ้าง?

พระที่นั่งอนันตสมาคม เป็นพระที่นั่งหินอ่อนองค์เดียวในไทย พระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว (รัชกาลที่ 5) โปรดให้สร้างขึ้นเมื่อ พ.ศ. 2450

แม้พระองค์สวรรคตใน พ.ศ. 2453 แต่การก่อสร้างพระที่นั่งองค์นี้ยังคงดำเนินต่อมาในรัชสมัยพระบาทสมเด็จพระมงกุฎเกล้าเจ้าอยู่หัว (รัชกาลที่ 6) กระทั่งแล้วเสร็จเมื่อ พ.ศ. 2458

พระที่นั่งอนันตสมาคมมีจุดเด่นที่ทุกคนจำได้ คือ “โดม” โดยมีโดมขนาดใหญ่อยู่ตรงกลาง และมีโดมเล็กอยู่รอบๆ อีก 6 โดม

บนเพดานโดมมีภาพเขียนเฟรสโกเป็นภาพพระราชกรณียกิจรัชกาลที่ 1-6 ฝีมือนายช่างชาวอิตาลี 2 คน คือ กาลิเลโอ คีนิ (Galileo Chini) และ คาร์โล ริโกลี (Carlo Rigoli)

เพดานโดมด้านทิศเหนือ เป็นภาพพระบาทสมเด็จพระพุทธยอดฟ้าจุฬาโลกมหาราช (รัชกาลที่ 1) เมื่อครั้งทรงเป็นสมเด็จเจ้าพระยามหากษัตริย์ศึก ขณะเสด็จกลับจากราชการทัพที่กัมพูชา ซึ่งเป็นช่วงไล่เลี่ยกับที่กรุงธนบุรีเกิดการจลาจล พสกนิกรจึงพากันไปอัญเชิญพระองค์ขึ้นครองสิริราชสมบัติ เป็นปฐมบรมกษัตริย์แห่งราชวงศ์จักรี

เพดานโดมใต้ของโดมทิศตะวันออก เป็นภาพพระบาทสมเด็จพระพุทธเลิศหล้านภาลัย (รัชกาลที่ 2) เสด็จพระราชดำเนินเลียบพระนคร โดยกระบวนพยุหยาตราทางสถลมารค และภาพการก่อสร้างพระปรางค์วัดอรุณราชวราราม

เพดานด้านเหนือของโดมทิศตะวันออก เป็นภาพพระบาทสมเด็จพระนั่งเกล้าเจ้าอยู่หัว (รัชกาลที่ 3) เสด็จพระราชดำเนินเลียบพระนคร โดยกระบวนพยุหยาตราทางสถลมารค และภาพการบูรณะและก่อสร้างวัดวาอารามสมัยรัชกาลที่ 3 เช่น เจดีย์วัดพระเชตุพน พระมหาปราสาทในพระบรมมหาราชวัง ป้อมเผด็จดัสกร ฯลฯ

เพดานโดมด้านทิศตะวันตก เป็นภาพพระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว (รัชกาลที่ 4) ประทับเบื้องหน้าพระพุทธชินสีห์จำลอง แวดล้อมด้วยนักบวชชนชาติต่างๆ แสดงถึงการเป็นองค์ศาสนูปถัมภก และทรงมีสัมพันธไมตรีกับนานาประเทศ

เพดานโดมด้านทิศตะวันออกของท้องพระโรงกลาง เป็นภาพพระบาทสมเด็จพระมงกุฎเกล้าเจ้าอยู่หัว (รัชกาลที่ 6) เสด็จพระราชดำเนินออกประทับ ณ พระที่นั่งบุษบกมาลา ที่มุขเด็จ พระที่นั่งดุสิตมหาปราสาท เนื่องในการพระราชพิธีบรมราชาภิเษกสมโภช พ.ศ. 2454

เพดานโดมกลาง ซึ่งเป็นโดมใหญ่สุด มีจารึกพระปรมาภิไธยย่อ “จปร.” ในรัชกาลที่ 5 ส่วนเพดานนับจากใต้โดมตลอดทั้งบริเวณท้องพระโรงกลาง มีจารึกพระปรมาภิไธยย่อ “จปร.” สลับกับ “วปร.” ซึ่งเป็นพระปรมาภิไธยย่อในรัชกาลที่ 6

ส่วนภาพเพดานโดมในพระที่นั่งอนันตสมาคมที่คนไทยจำนวนมากคุ้นตา คือ รัชกาลที่ 5 ทรงเลิกทาส อยู่บนเพดานโดมด้านทิศใต้ของท้องพระโรงกลาง

ภาพนี้ รัชกาลที่ 5 ประทับยืนอยู่ตรงกลางบนพระแท่นที่ประทับ ใต้พระแท่นเขียนคำว่า “อภัยทาน” เหล่าข้าทาสที่รายล้อมพระองค์มีผิวกายสีดำแดง มีโซ่ตรวน และก้มกราบพระองค์

สันนิษฐานว่า ที่ทาสในภาพมีสีผิวคล้ายทาสผิวดำ อาจเพราะคีนิและริโกลี สองศิลปินนักวาดภาพได้แบบมาจากทาสต่างประเทศ

ญาณินี ไพทยวัฒน์ ผู้เขียนหนังสือ “ทาสไท(ย): อำนาจ ความกรุณา และปิยมหาราชในภาพจำ” (สำนักพิมพ์มติชน) ตั้งข้อสังเกตว่า คำว่า “อภัยทาน” ที่ปรากฏในภาพ สะท้อนถึงแนวคิดที่มองการเลิกทาสว่าเป็นการให้อภัยทาน

แนวคิดดังกล่าวเกิดขึ้นตั้งแต่รัชกาลที่ 6 เมื่อครั้งทรงเป็นสมเด็จพระบรมโอรสาธิราช เจ้าฟ้ามหาวชิราวุธฯ ทรงรับผิดชอบกระบวนแห่อภัยทาน เพื่อเทิดพระเกียรติพระราชกรณียกิจเลิกทาสในสมัยรัชกาลที่ 5

ญาณินี ระบุในหนังสือว่า

“ดังนั้นจึงมีความเป็นไปได้ว่าการสร้างสรรค์ภาพพระราชกรณียกิจเลิกทาสในพระที่นั่งอนันตสมาคมและการปรากฏของคำว่า ‘อภัยทาน’ น่าจะได้รับแนวความคิดมาจากรัชกาลที่ 6 นอกจากนี้ การให้เหตุผลว่ารัชกาลที่ 5 ทรงให้อภัยทานแก่ทาสนั้น ยังเป็นการตอกย้ำให้ประชาชนสำนึกในพระมหากรุณาธิคุณของพระมหากษัตริย์ที่มีต่อประชาชน” 

ภาพเพดานโดมในพระที่นั่งอนันตสมาคม จึงไม่ได้เปี่ยมด้วยความสวยงามเพียงประการเดียว แต่ยังเป็นบันทึกประวัติศาสตร์แห่งยุคสมัย ว่าขณะนั้นมี “ภาพจำ” เกี่ยวกับพระราชกรณียกิจพระมหากษัตริย์ไทย รัชกาลที่ 1-6 อะไรบ้าง

อ่านเพิ่มเติม :

• พระที่นั่งอนันตสมาคม ใน “พระอภิเนาว์นิเวศน์” สมัยรัชกาลที่ 4
• พระที่นั่งอนันตสมาคม “สถาปัตยกรรมหินอ่อนแห่งสยาม”

สำหรับผู้ชื่นชอบประวัติศาสตร์ ศิลปะ และวัฒนธรรม แง่มุมต่าง ๆ ทั้งอดีตและร่วมสมัย พลาดไม่ได้กับสิทธิพิเศษ เมื่อสมัครสมาชิกนิตยสารศิลปวัฒนธรรม 12 ฉบับ (1 ปี) ส่งความรู้ถึงบ้านแล้ววันนี้!! สมัครสมาชิกคลิกที่นี่

อ้างอิง :

ญาณินี ไพทยวัฒน์. ทาสไท(ย): อำนาจ ความกรุณา และปิยมหาราชในภาพจำ. กรุงเทพฯ: มติชน, 2566.

เผยแพร่ในระบบออนไลน์ครั้งแรกเมื่อ 28 พฤศจิกายน 2568