| ผู้เขียน | ธนกฤต ก้องเวหา |
|---|---|
| เผยแพร่ |
ประเพณีการรัดเท้า ให้มีขนาดเล็กของจีน เป็นธรรมเนียมบ่งบอกฐานะทางสังคม ค่านิยมความงามในอดีต แต่ก็แฝงเร้นด้วยความทุกข์ทรมานของผู้หญิงจีนด้วย แต่รู้หรือไม่ว่า มีเจ้านายสตรีสยามระดับเจ้าจอมมารดาเคยผ่านการ “มัดเท้า” มาแล้ว นั่นคือ “เจ้าจอมมารดาอำภา” เจ้าจอมมารดาคนโปรดในรัชกาลที่ 2
เจ้าจอมมารดาอำภา (บ้างเขียน “อัมพา”) ในพระบาทสมเด็จพระพุทธเลิศหล้านภาลัย (รัชกาลที่ 2) เป็นมารดาของ กรมขุนวรจักรธรานุภาพ ต้นราชสกุล “ปราโมช” นั่นเอง แล้วไฉนท่านจึงเคยถูกรัดเท้า ?
เรื่องนี้ ม.ร.ว. คึกฤทธิ์ ปราโมช เล่าไว้ในหนังสือ โครงกระดูกในตู้ ไล่เรียงไปถึงบรรพบุรุษของเจ้าจอมมารดาท่านนี้ ซึ่งเป็นชาวจีนฮกเกี้ยนที่อพยพมาตั้งรกรากทำมาหากินในสยามตั้งแต่ปลายสมัยกรุงศรีอยุธยา ไม่ทราบชื่อเสียงเรียงนาม ทราบเพียงเป็นคนแซ่ “หลิม”
เมื่อออกเดินทางจากเมืองจีน นายหลิมได้พาบุตรชาย 2 คนติดเรือสำเภามาด้วย ทั้งคู่มีชื่อไทยว่า “เริก” กับ “อิน”
หลังกรุงศรีอยุธยาแตกใน พ.ศ. 2310 สมเด็จพระเจ้ากรุงธนบุรีทรงสถาปนาพระนครขึ้นใหม่ นายเริกเข้ามาถวายตัวทำราชการ และได้เป็นขุนท่องสื่ออักษร เสมียนกรมท่าซ้าย พอรัชกาลที่ 1 ปราบดาภิเษกเสด็จขึ้นเถลิงถวัลยราชสมบัติ ก็โปรดเกล้าฯ ให้เป็นพระยาไกรโกษา เสนาบดีจตุสดมภ์ในพระราชวังบวรฯ (วังหน้า) และเป็นต้นตระกูล “ไกรฤกษ์”
ส่วนนายอินผู้น้องมิได้เข้ารับราชการ แต่ค้าขายจนร่ำรวยเป็นเศรษฐี ชาวบ้านร้านตลาดทั่วไปเรียกขานท่านว่า “เจ้าสัวเตากระทะ” (ต้นฉบับเขียน “กะทะ”) สันนิษฐานว่าเพราะท่านทำกระทะขาย มีบ้านอยู่ตรอกโรงกระทะ คู่กับตรอกพระยาไกร ย่านสำเพ็ง อีกที่มาของชื่อที่ ม.ร.ว. คึกฤทธิ์ ได้ฟังจากญาติผู้ใหญ่ คือ มาจากการที่ท่านค้าสำเภาไปเมืองจีนจนมั่งคั่ง แล้วที่บ้านต้องตั้ง “กระทะ” ทำข้าวเลี้ยงกะลาสีลูกเรือและกุลีเป็นประจำ
เมื่อค้าขายร่ำรวยจนเป็นเศรษฐีประจำพระนคร นายอินจึงได้รับพระราชทานบรรดาศักดิ์เป็น “พระอินทรอากร” ในรัชกาลที่ 2 ภายหลังเลื่อนเป็น “พระยาอินทรอากร” ในรัชกาลที่ 3
พระยาอินทรอากรมีบุตรธิดารวม 7 คน โดย “เจ้าจอมมารดาอำภา” เป็นบุตรีคนที่ 3
โครงกระดูกในตู้ เล่าถึงประวัติของเจ้าจอมมารดาท่านนี้ว่า “เจ้าจอมมารดาอำภาบุตรพระยาอินทรอากรนั้น ญาติผู้ใหญ่เล่าให้ฟังว่าท่านเกิดที่เมืองจีน มีมารดาเป็นจีน เพราะเป็นธรรมเนียมของผู้ชายจีน ที่อพยพมาเมืองไทยนั้นจะต้องมีภรรยาไว้ที่เมืองจีนคนหนึ่งในตำแหน่งภรรยาหลวง เมื่อพระยาอินทรอากรเติบโตเป็นหนุ่มก็กลับไปแต่งงานกับภรรยาจีนที่บ้านเดิมตามธรรมเนียม เมื่อเจ้าจอมมารดาอำภาเกิดแล้วก็ได้มัดเท้าให้เล็กตามธรรมเนียมจีนสมัยนั้น
เมื่อมีอายุประมาณ 8 ขวบ บิดาจึงได้พามาเมืองไทย และเมื่อถึงเมืองไทยแล้วจึงได้แก้เท้าออกและอบรมเลี้ยงดูอย่างกุลสตรีไทยต่อมา”
ในสมัยรัชกาลที่ 1 ขณะท่านอายุได้ราว 9-10 ขวบ บิดานำเข้ามาถวายตัวเป็นตัวละครรุ่นเล็กในราชสำนัก ท่านหัดรำละครได้อย่างงดงาม และเริ่มแสดงละครในเป็นตัวนางกาญจหนาของเรื่อง “อิเหนา” จนได้รับการขนานนามว่า “อำภากาญจหนา” และได้รู้จักกับ “คุณฉิม” หรือรัชกาลที่ 2 ตั้งแต่ตอนนั้น
มีเรื่องเล่าของคนสกุลปราโมชว่า คำกาพย์ที่ว่า “สายหยุดพุดจีบจีน เจ้ามีสินพี่มีศักดิ์ คนทั้งวังเขาชังเจ้านัก แต่พี่รักเจ้าคนเดียว” ซึ่งเคยเข้าใจกันว่า เป็นพระนิพนธ์ของเจ้าฟ้ากุ้งตั้งแต่สมัยอยุธยานั้น จริง ๆ แล้วเป็นพระราชนิพนธ์ในพระบาทสมเด็จพระพุทธเลิศหล้าฯ ถึงเจ้าจอมมารดาอำภา ซึ่งเข้าเค้าทีเดียว เพราะท่านเป็นจีน เป็นลูกสาวเจ้าสัวผู้มั่งมี ส่วนรัชกาลที่ 2 ทรงมีพระราชศักดิ์เป็นล้นพ้น ส่วนที่ว่า “คนทั้งวังเขาชังเจ้านัก” ก็คงเพราะท่านเป็นเจ้าจอมที่โปรดปราน มีทรัพย์สินมากมาย คนในวังจึงอิจฉาริษยา
สิ่งยืนยันความเป็นเจ้าจอมคนโปรดก็คือ ท่านประสูติพระราชโอรสธิดาถึง 6 องค์ มากกว่าเจ้าจอมมารดาใด ๆ ทั้งหมดในรัชกาลที่ 2 เลยทีเดียว
อ่านเพิ่มเติม :
- ประเพณีการรัดเท้า : ประเพณีแห่งความเจ็บปวด
- กรมหลวงอิศรสุนทร (รัชกาลที่ 2) ทรงทำอะไร? ในศึกใหญ่ “สงคราม 9 ทัพ”
- 9 ตระกูลจีนกรุงธนบุรี ทุกวันนี้สืบสายเป็นสกุลใดบ้าง? (ตอนที่ 1)
อ้างอิง :
คึกฤทธิ์ ปราโมช, พล.ต. ม.ร.ว. (2538). โครงกระดูกในตู้. กรุงเทพฯ : อมรินทร์. อนุสรณ์งานพระราชทานเพลิงศพ ศาสตราจารย์ พลตรี ม.ร.ว.คึกฤทธิ์ ปราโมช ป.จ., ม.ป.ช., ม.ว.ม. เมรุหลวงหน้าพลับพลาอิศริยาภรณ์ วัดเทพศิรินทราวาส, 23 ธันวาคม พ.ศ. 2538.
เผยแพร่ในระบบออนไลน์ครั้งแรกเมื่อ 17 กันยายน 2568
