ที่มาเสื้อ “ราชแพทเทิร์น” ก่อนเพี้ยนตามสำเนียงไทยเป็น “ราชปะแตน”

ภาพประกอบเนื้อหา - รัชกาลที่ 5 เสด็จประภาสแหลมมลายูพร้อมคณะผู้ติดตามที่แต่งกายด้วยชุดราชปะแตน

เสื้อราชปะแตน (อ่านว่า ราด-ชะ-ปะ-แตน) เสื้อนอกคอปิดมีกระดุม 5 เม็ดกลัดตลอดอย่างเครื่องแบบปกติขาวของข้าราชการ เครื่องแต่งกายนี้เกิดขึ้นในสมัยรัชกาลที่ 5 ก่อนเป็นที่รู้จักกันทั่วไปและใช้กันมานานถึงจนสมัยปัจจุบัน ประวัติการเกิดขึ้นของเสื้อราชปะแตน ต้องย้อนไปเมื่อครั้งรัชกาลที่ 5 เสด็จประพาสอินเดีย ผู้ตามเสด็จจะแต่งเครื่องแบบเสื้อฝรั่ง คือ เสื้อสูทเปิดอก ผูกเน็กไทหรือผ้าผูกคอ แต่นุ่งโจงกระเบน ไม่นุ่งกางเกงแบบฝรั่ง ระหว่างประทับอยู่ที่เมืองกัลกัตตา มีช่างฝีมือดี จึงโปรดเกล้าฯ ให้ตัดฉลองพระองค์ใส่เล่น โดยปิดตั้งแต่คอ มีดุมกลัดตลอด เพื่อไม่ต้องผูกเน็กไทหรือผ้าผูกคอ

เหตุการณ์นี้มีกล่าวไว้ในหนังสือประวัติเจ้าคุณพระประยูรวงศ์ ที่กรมพระยาดำรงราชานุภาพทรงบันทึกไว้ว่า…

“เสื้อชนิดนี้เกิดเมื่อมีการเสด็จประพาสต่างประเทศครั้งที่ 2 ในปี พ.ศ. 2114-2415 ที่อินเดียและพม่า เสด็จไปถึงเมืองกัลกัตตา ทรงปรารภว่า เสื้อเปิดอกอย่างฝรั่งต้องมีเสื้อเชิ้ตชั้นใน และต้องมีผ้าผูกคอ ถ้าหากใช้ยามมีงานก็พอทน แต่ถ้าใส่ลำลองเที่ยวเล่นก็คงทนร้อนไม่ไหว จึงตรัสสั่งให้ช่างตัดฉลองพระองค์คอปิดมีกระดุมตลอดอก ไม่ต้องสวมเสื้อชั้นในอีกพระปิดคอแล้ว เมื่อช่างตัดมาถวายก็ทรงโปรดด้วยความบังเอิญ เจ้าพระยาภาสกรวงศ์ (พร บุนนาค) เป็นนายราชาณัตยนุหาร อาสาคิดชื่อถวาย จึงเอาคำมคธ คือ ราช บวกกับภาษาอังกฤษคือ แพทเทิร์น (Pattern) เป็นราชแพทเทิร์น หรือแปลว่า เสื้อแบบหลวง มาเพี้ยนเป็นราชปะแตนตามสำเนียงไทยในภายหลัง ก็เป็นที่นิยมใช้กันมานับตั้งแต่นั้น”

เจ้าพระยาภาสกรวงศ์
(พร บุนนาค) ผู้คิดชื่อ ราชแพทเทิร์น (Raj pattern) ถวายรัชกาลที่ 5

การแต่งชุดราชปะแตนตามแบบมาตรฐานตั้งแต่สมัยรัชกาลที่ 5 จะประกอบด้วย เสื้อสูทสีขาว คอตั้งสูง ใส่คู่ผ้าโจงสีกรมท่า หรือ “ผ้าม่วง” สวมถุงเท้ายาวถึงเข่าและรองเท้าหุ้มส้น

ราชปะแตนกลายเป็นเครื่องแบบของข้าราชการพลเรือนไทย บ้างใส่คู่กับกางเกงแพรซึ่งเป็นที่นิยมกันอยู่นาน กระทั่งการเปลี่ยนแปลงการปกครอง พ.ศ. 2475 มีการประกาศกฎหมายวัฒนธรรม 2484 ซึ่งห้ามนุ่งผ้าม่วงและกางเกงแพร เสื้อราชปะแตนจึงหายไปตั้งแต่นั้น จนมีการฟื้นฟูอีกครั้งในสมัยพลเอกเปรม ติญสูลานนท์ เป็นนายกรัฐมนตรี (พ.ศ. 2523-2531) แต่ปรับจากเสื้อราชปะแตนแบบเดิมให้ใช้ผ้าท้องถิ่น ชุดจึงมีสีสันกว่าแบบดั้งเดิมอย่างมาก

รัชกาลที่ 5 ทรงสวมฉลองพระองค์แบบราชปะแตน

สำหรับผู้ชื่นชอบประวัติศาสตร์ ศิลปะ และวัฒนธรรม แง่มุมต่าง ๆ ทั้งอดีตและร่วมสมัย พลาดไม่ได้กับสิทธิพิเศษ เมื่อสมัครสมาชิกนิตยสารศิลปวัฒนธรรม 12 ฉบับ (1 ปี) ส่งความรู้ถึงบ้านแล้ววันนี้!! สมัครสมาชิกคลิกที่นี่


อ้างอิง : 

กรมพระยาดำรงราชานุภาพ. (2505). ความทรงจำ. กรุงเทพมหานคร: สมาคมสังคมศาสตร์

อเนก นาวิกมูล. (2525). การแต่งกายสมัยรัตนโกสินทร์. กรุงเทพมหานคร: ด่านสุทธาการพิมพ์


เผยแพร่ในระบบออนไลน์ครั้งแรกเมื่อ 23 สิงหาคม 2565