แซ่-ระบบตระกูลแซ่ สิ่งที่ทำให้โลก มีแต่ “จีนโพ้นทะเล”

บทสนทนาหนึ่งที่ได้ยินบ่อยในซีรี่ส์โดยเฉพาะประเภทย้อนยุค และกำลังภายใน คือ “ท่านแซ่อะไร” และในชีวิตจริงนี่ก็ยังเป็นบทสนทนาในสังคมชาวจีน และลูกหลานจีนโพ้นทะเล

แซ่ (姓) หรือ นามสกุลของคนจีน ที่มีกว่า 10,000 แซ่ มีพัฒนาการยาวนานมาหลายพันปี (โปรดอ่านจาก “แซ่”นามสกุลของคนจีนมีที่มาจากไหน “แซ่” บอกอะไร)

คนในแซ่เดียวกันมาอยู่รวมกัน และสร้าง “ระบบตระกูลแซ่” ของตนขึ้นมาเพื่อดูแลปกป้องคนแซ่เดียวกัน

ระบบตระกูลแซ่มีวิวัฒนาการตามสภาพแวดล้อมล้อมของสังคม โดยจุดหนึ่งที่สำคัญคือการที่ปราชญ์สำคัญในลัทธิขงจื๊อใหม่ เช่น จางไจ้ และจูซี ได้สนับสนุนให้ครอบครัวย่อยๆ อยู่รวมกันเป็นหมู่บ้านตามตระกูลแซ่ ถ้าเป็นหมู่บ้านใหญ่อาจมีหลายแซ่อยู่แยกกันเป็นกลุ่มๆ แต่ละแซ่มีศาลบูชาบรรพชนเป็นศูนย์กลาง

ซึ่งองค์ประกอบสำคัญของตระกูลแซ่ระบบนี้คือ

1. ปูมประจำตระกูลแซ่ แต่ละแซ่ที่แยกออกไปตั้งถิ่นฐานในหมู่บ้านนั้นจะบันทึกเรื่องราวของแซ่ตนเอง เช่น ประวัติถิ่นฐานเดิมของตระกูล, เหตุการณ์สำคัญที่เกิดขึ้นในแซ่ตนเอง ณ หมู่บ้าน, คำสอนและกฎประจำตระกูล, คำบอกลำดับรุ่นในตระกูลแซ่, สาแหรกแซ่ ประวัติบุคคลสำคัญในตระกูล เป็นต้น

2. ศาลบรรพชน ถ้าหมู่บ้านใดมีคนมากกว่า 1 แซ่อาศัยอยู่ ศาลบรรพชนจะเพิ่มจำนวนตามแซ่ที่มี ศาลเป็นศูนย์กลางของชุมชน มีหน้าที่หลายอย่างด้วยกัน ทำหน้าที่คล้ายกับศาลาวัดของไทย คือ

1) เป็นศูนย์รวมข้อมูลประวัติของแต่ละแซ่ในชุมชนนั้น เช่น ปูมประจำตระกูลแซ่, ป้ายสถิตวิญญาณของบรรพชนในแซ่ของหมู่บ้าน ฯลฯ

2) เป็นที่ประกอบพิธีการต่างๆ เช่น การเซ่นไหว้บรรพชนในแต่ละเทศกาล, ที่ประชุมของบรรดาผู้อาวุโสของแซ่ในวาระที่เป็นทางการ, ที่พิจารณาข้อพิพาทของคนในหมู่บ้าน, เป็นสถานศึกษาแก่คนในหมู่บ้าน สมัยที่การดูแลของส่วนกลางยังไม่ทั่วถึง

3. นาประจำตระกูล สำหรับเก็บเกี่ยวผลประโยชน์เพื่อใช้ในกิจกรรมร่วมของวงศ์ตระกูล เช่น การบูชาบรรพชน, การศึกษาของคนในตระกูลแซ่, อุดหนุนจุนเจือคนในตระกูล ฯลฯ

4. ประธานวงศ์ตระกูล ซึ่งคัดจากผู้ที่มีศักดิ์หรือรุ่นตามคำบอกลำดับรุ่นเป็นรุ่นอาวุโส และมีบารมีเป็นที่เคารพของคนในตระกูล ประธานวงศ์ตระกูลเป็นผู้นำทำพิธีเซ่นสรวงบรรพชน ดูแลศาลบรรพชน นารวมของตระกูล จัดการศึกษาของตระกูล รักษากฎระเบียบระเบียบของตระกูล แก้ปัญหาการวิวาทของคนในตระกูล ตลอดจนลงโทษผู้ทำผิด ฯลฯ

5. กฎของวงศ์ตระกูล มีสถานะเป็นกฎหมายสูงสุดของตระกูลแซ่  ฝ่ายรัฐสมัยต่างๆ จนถึงราชวงศ์ซ่งให้ความสำคัญกับกฎของตระกูลเสมือนกฎหมายของบ้านเมือง โดยเฉพาะอย่างยิ่งเรื่องของทรัพย์สิน เว้นแต่มีการฟ้องร้องว่าไม่ได้รับความเป็นธรรมหรือขัดกับกฎหมายของรัฐ ราชการจึงจะเข้าไปจัดการ

แซ่และระบบตระกูลแซ่ ยังเป็นเครื่องมือสําคัญประการหนึ่งในการรวมชนชาติจีน จากคนต่างแซ่ ต่างพวกผสมกลมกลืนกันกลายเป็นคนจีน ความเชื่อพื้นฐานที่เคยฝังใจคนจีนตลอดมาว่า “แซ่เดียวกัน เป็นญาติกันต้องช่วยเหลือเกื้อกูลกัน” ก็มีที่มาจากระบบตระกูลแซ่นี้เอง

หรือหากเป็นคนต่างแซก็จะถูกเชื่อมร้อยด้วยตำนานของแซ่ว่า ทุกแซ่ล้วนสืบเชื้อสายและเป็น “ลูกหลานเหยียนตี้-หวงตี้” บูรพกษัตริย์สองพี่น้องในยุคบรรพกาล ทำให้สามารถลำดับได้ว่า นายเอ แซ่แต้ ลำดับรุ่นที่ 127 กับนายบี แซ่อึ๊ง ลำดับรุ่นที่ 209 ระบบตระกูลแซ่ยังสามารถจำแนกได้ว่าทั้งสองคนเป็นลำดับรุ่นที่เท่าใดในวงศ์เหยียนตี้หวงตี้ ใครอาวุโสกกว่าใคร

ผศ.ถาวร สิกโกศล สรุปการนับเป็นญาติกันของแซ่ต่างๆ ว่า “การนับญาติตามระบบนี้สามารถสร้างสำนึกของคนจีนทุกแซ่ว่าเป็นลูกหลานเหยียน-หวงเช่นเดียวกัน  แต่เมื่อพิจารณากันตามข้อเท็จจริงแล้ว เป็นไปไม่ได้ที่คนทุกแซ่ล้วนสืบเชื้อสายมาจากเหยียนตี้และหวงตี้ เรื่องนี้เป็นความจริงตามบัญญัตินิยมที่สร้างขึ้นเป็นระบบ เพื่อความเป็นเอกภาพของทุกแซ่และประชาชาติจีนทุกคน”

ม.ร.ว.คึกฤทธิ์ ปราโมช เคยเขียนไว้ว่า “รวมกันง่ายไม่ใช่แขก แตกกันง่ายไม่ใช่เจ๊ก”

แซ่ และระบบตระกูลแซ่ เข้มแข็งเพียงใดคงต้องดูจากท่าที “จีนโพ้นทะเล” และลูกหลาน

“จีนโพ้นทะเล” คือ ผู้ที่มีเชื้อสายจีนที่อพยพย้ายถิ่นไปอยู่ต่างประเทศ แต่จริงๆ ในโลกนี้มีคนอีกหลายเชื้อชาติออกเดินทางแสวงโชค และอพยพถิ่น แต่ทำไมจึงไม่มีอังกฤษโพ้นทะเล, สเปนโพ้นทะเล, ญี่ปุ่นโพ้นทะเล, ไทยโพ้นทะเล พม่าโพ้นทะเล …โพ้นทะเล ทำไมโลกจึงมีเพียง “จีนโพ้นทะเล”

เพราะคนโพ้นทะเลที่อพยพเหล่านั้น เมื่อมีโอกาสกลับไปบ้านเกิด บุคคลที่ระลึกถึงและอยากพบที่สุดก็คงไม่พ้น พ่อแม่, ลูกเมีย, พี่น้อง, ปู่ย่าตายาย หรือญาติที่มีความผูกพันใกล้ชิดเป็นหลัก ถ้าบุคคลเหล่านี้เสียชีวิตไปแล้วสายใยกับบ้านเกิดกับคนโพ้นทะเลส่วนใหญ่จึงเสมือนขาดกันไปด้วย

หากนั่นไม่ใช่สำหรับคนจีนโพ้นทะเล เพราะระบบแซ่ทำให้คนจีนโพ้นทะเลสามารถยึดโยงกับรากเหง้า  และเรื่องราวของตนเองได้จากบ้านเกิด ซึ่งทำให้คนจีนโพ้นทะเลไม่ไร้ตัวตนและโดดเดี่ยวจนเกินไป 

แซ่ และระบบตระกูลแซ่ ที่เข้มแข็ง ทำให้จีนโพ้นทะเลและสมาชิกชั้นลูกหลานหลายครอบครัวในหลายประเทศยังเดินทางกลับไปเยี่ยมเยียน หรือสืบค้นรกรากของบรรพชนให้เห็นอยู่เสมอ บนพื้นฐานที่ไม่เลื่อนลอย โดยมี “คำบอกลำดับรุ่นในตระกูลแซ่” ที่ผู้อาวุโสของแซ่นั้นในแต่ละหมู่บ้านกำหนดขึ้นสำหรับใช้ในชื่อตั้งชื่อลูกหลานผู้ชาย เป็นเสมือน “รหัสผ่าน” ชั้นดีที่จะยืนยันว่าเราเป็นสมาชิกที่มีรากเหง้าจากแซ่นี้ หมู่บ้านนี้จริง และมีข้อมูลมากมายรอยู่ให้เราค้นหาคำตอบ

โพยก๊วน (เงินและจดหมายที่ส่งกลับมาตุภูมิ) เป็นอีกหลักฐานที่ดี หลินปัน (Lynn Pan) ชาวจีนโพ้นทะเลในอังกฤษอธิบายถึงเงินโพยที่ส่งกลับมาตุภูมิมีมูลค่ามหาศาลว่า

“…เงินทองที่ผู้อพยพส่งกลับบ้านไปให้ญาติโยมในเมืองจีน เงินโพยก๊วนเหล่านี้บ้างก็ใช้ส่งเสียเลี้ยงดูพ่อแม่ลูกเมีย บ้างก็ใช้สั่งซื้อผลิตภัณฑ์จากจีนนำเข้าไปขายในประเทศที่ตนตั้งหลักแหล่งอยู่ บ้างก็ใช้ลงทุนในกิจการต่างๆ ที่บ้านเกิด และบ่อยครั้งทีเดียวในกรณีผู้อพยพไปได้ดิบดีในต่างแดน ก็จะส่งเงินกลับมา โดยระบุให้ใช้เป็นค่าก่อสร้างถาวรวัตถุเป็นที่ระลึกให้กับตัวเอง อาทิ บ้านหลังใหม่ หอบูชาบรรพชน สุสาน โรงเรียนหรือสะพาน…

รวมเบ็ดเสร็จแล้ว เงินโพยก๊วนจากจีนโพ้นทะเลนับเป็นจำนวนมากพอควรคือคิดเฉลี่ยตกราว 80-100 ล้านดอลลาร์สหรัฐฯ ต่อปี ระหว่าง ค.ศ. 1929-41 (พ.ศ. 2472-84) และสนองเงินตราต่างประเทศให้มากพอ ที่จะหักกลบลบล้างการขาดดุลการชำระเงินปริมาณมหาศาลของจีนในช่วงเวลาบางปีก่อนสงครามโลกครั้งที่สองทีเดียว…”

สำหรับประเทศไทย สุชาดา  ตันตสุรกฤกษ์ บันทึกไว้ว่า “ประมาณว่าระหว่าง พ.ศ. 2470 ถึง พ.ศ. 2475 คนจีนในไทยส่งเงินกลับประเทศประมาณ 160 ล้านบาท… การส่งเงินกลับประเทศในลักษณะนี้สร้างความไม่พึงพอใจแก่รัฐบาลคณะราษฎรเป็นอย่างมาก เชื่อกันว่านับตั้งแต่ พ.ศ. 2475 เป็นต้นมา ปริมาณการส่งเงินกลับประเทศได้เพิ่มขึ้นถึงปีละ 50 ล้านเหรียญ หรือ 37 ล้านบาท…” เพื่อช่วยรัฐบาลจีนทำสงครามต่อต้านญี่ปุ่นที่เข้ามารุกรานจีน (ประมาณ พ.ศ. 2474-79)

แซ่ และระบบตระกูลแซ่ ยังเป็นเครื่องมือที่ทำงานเชื่อมโยงสัมพันธ์ระยะไกลไว้ได้ จึงมีคำว่า “จีนโพ้นทะเล”

 

พิเศษ ลด 40%! สมัครสมาชิกนิตยสารศิลปวัฒนธรรม ลดราคาพิเศษ 40% เฉพาะสมัครวันนี้ถึง 30 มิถุนายน 2563 เท่านั้น คลิกดูรายละเอียดที่นี่


ข้อมูลจาก

วิภา จิรภาไพศาล. “ระบบแซ่”  สิ่งที่ทำให้โลก มีแต่ “จีนโพ้นทะเล” ใน, ศิลปวัฒนธรรม กุมภาพันธ์ 2553

ถาวร สิกขโกศล. ชื่อ แซ่ และระบบตระกูลแซ่, สำนักพิมพ์มติชน สิงหาคม 2559

เสี่ยวจิว. ตัวตน คน ‘แต้จิ๋ว’ , สำนักพิมพ์มติชน  กันยายน 2554

หลินปัน (เขียน), เกษียร เตชะพีระ (แปล). อึ่งตี่เกี้ย : เรื่องราวของชาวจีนโพ้นทะเลทั่วโลก, สำนักพิมพ์คบไฟ, มกราคม 2540

สุชาดา  ตันตสุรกฤกษ์ ที่ชื่อ โพยก๊วน การส่งเงินกลับประเทศโดยชาวจีนโพ้นทะเลในประเทศ, สถาบันเอเชียศึกษา จุฬาลงกรณ์มหาวิทยาลัย, 2532


เผยแพร่ในระบบออนไลน์ครั้งแรกเมื่อวันที่ 21 พฤษภาคม 2563

บทความก่อนหน้านี้
บทความถัดไป