สมเด็จฯ กรมพระยาดำรงราชานุภาพ เสด็จไปพระธาตุพนมเมื่อปี 2449 ทรงพิจารณาแล้วมีพระวินิจฉัยว่า “สร้างในสมัยขอม”

ในปี 2449 สมเด็จพระเจ้าบรมวงศ์เธอ กรมพระยาดำรงราชานุภาพ คราวทรงเป็นเสนาบดีกระทรวงมหาดไทยได้เสด็จออกตรวจราชการมณฑลนครราชสีมา มณฑลอุดร และมณฑลร้อยเอ็ด ระหว่างนั้นได้ทรงสำรวจโบราณสถานที่ต่าง ๆ ด้วย

วันที่ 18 มกราคม 2449 สมเด็จฯ กรมพระยาดำรงราชานุภาพ เสด็จไปพระธาตุพนม โดยมีข้าราชการเมืองนครพนม ธาตุพนม พร้อมด้วยราษฎรเฝ้ารับเสด็จ ครั้งนั้นได้ทรงสำรวจองค์พระธาตุพนมแล้วมีลายพระหัตถ์ว่า

“พระธาตุพนมนั้นขนาดพระธาตุเมืองนครศรีธรรมราช ยอดก็หุ้มทองคำอย่างเดียวกัน แต่รูปเป็นพระเจดีย์สี่เหลี่ยม รูปทรงแปลก ไม่เหมือนเจดีย์แห่งใด ๆ แต่ทรวดทรงงามดี ของเดิมก่อด้วยอิฐขัด ไม่ถือปูน แกะลายและรูปภาพในตัวอิฐทีเดียว กล่าวกันว่าเดิมก่อด้วยอิฐดิบแกะลวดลายเสร็จจึงเผาสุมให้เป็นอิฐสุกทั้งองค์พระเจดีย์ ฝีมือทำงามประณีตหนักหนา”

ต่อมาได้ทรงพระนิพนธ์ขยายความเรื่องพระธาตุพนมใน “นิทานโบราณคดี” เรื่อง “แม่น้ำโขง” ตอน “ของโบราณ” โดยมีพระวินิจฉัยว่า พระธาตุพนมเป็นโบราณสถานที่สร้างสมัยขอม ดังความในพระนิพนธ์ตอนหนึ่งว่า

“พระเจดีย์ธาตุพนม อยู่ริมแม่น้ำโขงในแขวงจังหวัดนครพนม สร้างเป็นพระสถูปทางพระพุทธศาสนา จะสร้างตามคติมหายานหรือหินยานไม่มีที่สังเกตเหมือนอย่างที่พิมาย แต่ไม่มีเค้าศาสนาพราหมณ์เจือปน บรรดาเจดียสถานในพระพุทธศาสนาซึ่งสร้างในสมัยขอมทั้งสร้างในเมืองเขมรและเมืองไทย ที่สร้างพระสถูปเป็นประธาน มีแต่พระธาตุพนมแห่งเดียว หามีที่อื่นไม่”

เรื่องศิลปะและอายุสมัยขององค์พระธาตุพนมเป็นที่ถกเถียงของวงการโบราณคดีไทยมาอย่างยาวนาน กระทั่งเมื่อองค์พระธาตุพนมถล่มลงในวันที่ 11 สิงหาคม 2518 กรมศิลปากรได้ตรวจพิสูจน์อิฐขององค์พระธาตุชั้นแรกและพบว่า องค์พระธาตุพนมยุคแรกเริ่มสร้างขึ้นในราวพุทธศตวรรษที่ 13-14 โดยมีรูปแบบเป็นปราสาทเรือนชั้นซ้อนตามแบบศิลปะเขมรก่อนเมืองพระนครและศิลปะจาม 

อ่านเพิ่มเติม : 

• “พระธาตุพนม” เจดีย์บัวเหลี่ยมลาวล้านช้าง ปรากฏร่องรอย “ศิลปะจาม”
• บ้านเมืองอีสาน-สองฝั่งโขง ใน “อุรังคธาตุ” ตำนานพระธาตุพนม
• น้ำตาท่วมสองฝั่งโขง “วันพระธาตุพนมล้ม” เมื่อ 11 สิงหาคม 2518

สำหรับผู้ชื่นชอบประวัติศาสตร์ ศิลปะ และวัฒนธรรม แง่มุมต่าง ๆ ทั้งอดีตและร่วมสมัย พลาดไม่ได้กับสิทธิพิเศษ เมื่อสมัครสมาชิกนิตยสารศิลปวัฒนธรรม 12 ฉบับ (1 ปี) ส่งความรู้ถึงบ้านแล้ววันนี้!! สมัครสมาชิกคลิกที่นี่

อ้างอิง : 

ชาตรี ประกิตนนทการ. “พระธาตุพนมในประวัติศาสตร์ชาติ (1).” มติชนสุดสัปดาห์. 11 กันยายน 2568. https://www.matichon.co.th/weekly/column/article_859068

นิทานโบราณคดี พระนิพนธ์ สมเด็จพระเจ้าบรมวงศ์เธอ กรมพระยาดำรงราชานุภาพ พิมพ์เป็นอนุสรณ์ในงานพระราชทานเพลิงศพ นางเนียร ลพานุกรม ณ เมรุวัดธาตุทอง พระโขนง วันที่ 31 สิงหาคม พุทธศักราช 2511. กรุงเทพฯ: โรงพิมพ์มหามกุฏราชวิทยาลัย, 2511.

พระมหาสม สุมโน. ประมวลภาพประวัติศาสตร์พระธาตุพนมและภาพโบราณวัตถุค่ามหาศาลในกรุพระธาตุพนม. กรุงเทพฯ: กรุงสยามการพิมพ์, 2522. 

สถาบันดำรงราชานุภาพ. การเสด็จตรวจราชการหัวเมือง ของ สมเด็จพระเจ้าบรมวงศ์เธอ กรมพระยาดำรงราชานุภาพ. กรุงเทพฯ: สถาบันดำรงราชานุภาพ, 2555.

เผยแพร่ในระบบออนไลน์ครั้งแรกเมื่อ 11 สิงหาคม 2569