| ผู้เขียน | ธนกร การิสุข |
|---|---|
| เผยแพร่ |
“ไคโรเขียน เบรุตพิมพ์ แบกแดดอ่าน” ย้อนรอยเส้นทางความรู้-วรรณกรรมในโลกอาหรับช่วงคริสต์ศตวรรษที่ 20
ในช่วงคริสต์ศตวรรษที่ 20 โลกอาหรับมีภาษิตหนึ่งที่ใช้เพื่อกล่าวถึงการเกิดขึ้นและความเฟื่องฟูขององค์ความรู้และวรรณกรรมยุคใหม่ในโลกอาหรับ
ภาษิตนั้นคือ “ไคโรเขียน เบรุตพิมพ์ แบกแดดอ่าน”
ซึ่งมีความหมายว่า องค์ความรู้และวรรณกรรมต่าง ๆ ของโลกอาหรับเกิดขึ้นที่กรุงไคโร ประเทศอียิปต์ ก่อนจะนำไปตีพิมพ์เป็นหนังสือที่กรุงเบรุต ประเทศเลบานอน และส่งไปให้ผู้อ่านในกรุงแบกแดด ประเทศอิรัก
แล้วทำไมต้องเขียนที่ไคโร? ทำไมต้องพิมพ์ที่เบรุต? และทำไมต้องอ่านที่แบกแดด?
การหาคำตอบของคำถามดังกล่าวต้องย้อนกลับไปพิจารณาบริบททางประวัติศาสตร์ของภูมิปัญญาโลกอาหรับช่วงคริสต์ศตวรรษที่ 20
“ไคโรเขียน”
ตั้งแต่ยุคบรรพกาล ไคโรมีฐานะเป็นชุมชนที่อยู่อาศัยของนักคิดนักเขียนสำคัญของโลกอาหรับหลายคน มาถึงช่วงคริสต์ศตวรรษที่ 20 ไคโรยังเต็มไปด้วยนักคิด นักเขียน และกวีอาหรับยุคใหม่มากมาย เช่น ทาฮา ฮุสเซน (Taha Hussein) ผู้ได้รับการยกย่องว่าเป็น “คณบดีแห่งวรรณกรรมอาหรับ” (The Dean of Arabic Literature) และอะห์มัด ชอว์กี (Ahmed Shawqi) ผู้บุกเบิกวงการกวีอาหรับยุคใหม่ ซึ่งเขาได้รับการยกย่องว่าเป็น “เจ้าชายแห่งกวี” (the Prince of Poets)
การเป็นบ้านของบรรดานักคิดนักเขียนยุคใหม่แห่งโลกอาหรับของไคโรนี้เอง ทำให้วรรณกรรมต่าง ๆ เขียนขึ้นที่นี่
“เบรุตพิมพ์”
ในบรรดาประเทศโลกอาหรับช่วงคริสต์ศตวรรษที่ 20 (โดยเฉพาะช่วงทศวรรษ 1940-1970) เลบานอนเป็นประเทศที่สื่อมีเสรีภาพมากที่สุด อันเนื่องมาจากนโยบายเสรีภาพสื่อของรัฐบาลเลบานอนเอง สิ่งนี้กระตุ้นให้เศรษฐกิจสื่อสิ่งพิมพ์ในเลบานอนเฟื่องฟูขึ้นมาก มีการนำเข้าเครื่องจักรที่ทันสมัยจากยุโรปมาใช้ในโรงพิมพ์หลายสิบแห่งทั่วเบรุต
มากไปกว่านั้น รัฐบาลเลบานอนยังสนับสนุนธุรกิจสิ่งพิมพ์ภายในประเทศให้ก้าวหน้าและเป็นที่รู้จักของนานาชาติ ด้วยการริเริ่มจัดงานมหกรรมหนังสือครั้งแรกในโลกอาหรับเมื่อปี 1956
จากบริบทข้างต้น กรุงเบรุตจึงกลายเป็นศูนย์กลางธุรกิจสิ่งพิมพ์ของโลกอาหรับไปโดยปริยาย ส่งผลให้งานเขียนของโลกอาหรับหลายชิ้นส่งมาตีพิมพ์ที่เมืองแห่งนี้
“แบกแดดอ่าน”
หลังจากงานเขียนและวรรณกรรมต่าง ๆ ของโลกอาหรับยุคใหม่เขียนขึ้นในไคโร และส่งมาตีพิมพ์ที่เบรุต ปลายทางของหนังสือเหล่านั้นจำนวนมหาศาลก็มาจบลงที่แบกแดด ประเทศอิรัก
ความคลั่งไคล้การอ่านของชาวอิรักปรากฏมาตั้งแต่ทศวรรษ 1930 เมื่อมีการเปิดถนนหนังสือที่ขึ้นชื่ออย่าง ถนนอัลมุตานับบี (Al-Mutanabbi Street) ในปี 1932
แต่นับตั้งแต่ปี 1958 ผู้คนในแบกแดดและเมืองต่าง ๆ ในประเทศอิรักก็กลายเป็นผู้บริโภคหนังสือรายใหญ่แห่งโลกอาหรับ อันเนื่องมาจากนโยบายปฏิรูปการศึกษาของรัฐบาลสาธารณรัฐอิรักหลังการปฏิวัติล้มราชวงศ์อิรัก
อิรักเป็นประเทศแรก ๆ ในโลกอาหรับที่ประกาศใช้นโยบายการศึกษาขั้นพื้นฐาน พร้อม ๆ กับการสนับสนุนและส่งเสริมการศึกษาขั้นสูงให้กับประชาชน ถึงทศวรรษ 1970-1980 อิรักกลายเป็นประเทศที่มีระบบการศึกษาดีที่สุด และกลายเป็นศูนย์กลางการศึกษาแห่งโลกอาหรับ
การศึกษาที่ก้าวกระโดดของอิรักนี้เองที่ทำให้ความต้องการใช้หนังสือพุ่งสูงตามไปด้วย แบกแดดและประเทศอิรักจึงกลายเป็นดินแดนหนึ่งที่มีคนอ่านหนังสือมากที่สุดในโลก
จากที่กล่าวมาทั้งหมดก็จะเห็นว่า ไคโรเป็นบ้านของเหล่านักคิดนักเขียนอาหรับยุคใหม่ เบรุตเป็นศูนย์กลางสื่อสิ่งพิมพ์ และแบกแดดเป็นศูนย์กลางการศึกษาและเป็นตลาดหนังสือที่ใหญ่ที่สุดของโลกอาหรับยุคใหม่ จนเป็นที่มาของภาษิตว่า “ไคโรเขียน เบรุตพิมพ์ แบกแดดอ่าน”
อ่านเพิ่มเติม :
- “อิรัก” แอ่งอารยธรรมโลก (ตอนที่ 1) : ตระเวนทะเลทรายแห่งดินแดนเสี้ยวอันอุดมสมบูรณ์
- “อิรัก” แอ่งอารยธรรมโลก (ตอนที่ 2) : บาบิโลน-แบกแดด-โมซูล มหานครอาหรับราตรี
- นิทานอาหรับ “พันหนึ่งราตรี” หรือ “อาหรับราตรี” ต้นฉบับจากอินเดีย
อ้างอิง :
Adonis Store. “Cairo writes, Beirut prints, and Baghdad reads.” October 27, 2023.https://adonistore.com/post/11829/?srsltid=AfmBOorNs1Py9YEcOCC950MinbyYB9_oeSmkh6zfUdcAzck9vckRiGzN
Abdulrahman Zeyad and Alannah Travers. “Mutanabbi Street slowly re-emerges, 20 years on from Iraq war” Al Jazeera. March 17, 2023. https://www.aljazeera.com/features/2023/3/17/mutannabi-street-slowly-re-emerges-20-years-on-from-iraq-war
IRFAD. “Iraq Education.” accessed August 3, 2026. https://www.irfad.org/iraq-education/
Nicola Migliorino. (Re)Constructing Armenia in Lebanon and Syria: Ethno-Cultural Diversity and the State in the Aftermath of a Refugee Crisis. New York: Berghahn Books, 2008.
Perry-Castañeda Library. “Middle East Maps.” University of Texas Libraries. accessed August 3, 2026. https://maps.lib.utexas.edu/maps/middle_east_and_asia/middle_east_ref_2013.pdf
Rebecca Ruth Gould. “Why writers’ homes offer an intriguing glimpse into Cairo’s past.” Condé Nast Traveller. December 24, 2025. https://www.cntravellerme.com/story/why-writers-homes-offer-an-intriguing-glimpse-into-cairos-past
The Arab Weekly. “Repairing Iraq’s crumbling school system is a long way off.” April 2, 2024. https://thearabweekly.com/repairing-iraqs-crumbling-school-system-long-way
เผยแพร่ในระบบออนไลน์ครั้งแรกเมื่อ 3 สิงหาคม 2569
