“ประตูผี” แห่งกรุงเทพฯ ทำไมต้องอยู่ทางทิศตะวันออก?

ผู้เขียน	ปดิวลดา บวรศักดิ์
เผยแพร่	วันพฤหัสที่ 18 มิถุนายน พ.ศ.2569

ประตูผี แห่งกรุงเทพฯ ทำไมต้องอยู่ทางทิศตะวันออก?

หากพูดถึง “ประตูผี” ในยุคปัจจุบัน คนคงไม่ได้หวาดกลัวกันแล้ว เพราะทุกวันนี้กลายเป็นย่านแห่งความอร่อยที่มีร้านรวงมากมาย ทว่าหากย้อนไปในอดีตตั้งแต่สมัยต้นกรุงรัตนโกสินทร์ “ประตูผี” ถือเป็นพื้นที่ที่น่ากลัวของผู้คนในสมัยนั้น เพราะเป็นเส้นทางสำหรับนำศพคนที่เสียชีวิตแล้วออกไปด้านนอกเพื่อประกอบพิธีกรรมทางศาสนาต่อไป

สำหรับประตูผี ไม่ได้ปรากฏอยู่เพียงในไทยเท่านั้น เพราะพบหลักฐานเก่าแก่ที่สุดที่หนึ่งในนครธมเขมร รวมถึงในเมืองโบราณของไทยอย่างสุโขทัย กรุงศรีอยุธยา และเชียงใหม่ ก็มีเช่นกัน เป็นประตูที่คล้ายกับประตูช่องกุด มีหน้าที่ไว้สำหรับนำศพออกไปและไม่ให้ผู้ใด ไม่ว่าจะเป็นคนหรือผีเข้ามาโดยเด็ดขาด

พระบรมบรรพต หรือภูเขาทอง วัดสระเกศราชวรมหาวิหาร
ภาพโปสการ์ด พิมพ์สอดสี ราวปลายสมัย ร.๕
ภาพจากหอจดหมายเหตุแห่งชาติในอัลบั้ม ภอ. กต/๒ ไม่มีรายละเอียด

สำหรับประตูผีของกรุงเทพฯ เป็นประตูที่ทำหน้าที่เกี่ยวกับความอัปมงคลเพื่อไม่ให้ผีกลับเข้ามาได้ ประตูผีจึงอยู่ในแนวเดียวกับพระอุโบสถวัดพระศรีรัตนศาสดาราม หรือวัดพระแก้ว โดยให้ตั้งพระแก้วมรกตหันพระพักตร์ไปทางทิศตะวันออก

ที่เป็นเช่นนี้ก็เพื่อให้ความศักดิ์สิทธิ์ของพระแก้วมรกตดูแลและปกปักคุ้มครองไม่ให้บรรดาผีร้ายกลับเข้ามาในกำแพงพระนคร

ประตูผีเป็นช่องทางเดียวที่ไม่มีศาสตร์อาคมกำกับป้องกัน จึงมักสร้างสิ่งศักดิ์สิทธิ์ประจำเมืองให้ตั้งหันหน้าพุ่งตรงไปที่ประตูผี เพื่อสะกดไม่ให้สิ่งอัปมงคลย้อนกลับเข้ามาในเมืองได้นั่นเอง

ภาพถ่ายทางอากาศพระบรมมหาราชวัง (ภาพจากหนังสือสถาปัตยกรรมพระบรมมหาราชวัง สำนักราชเลขาธิการ พิมพ์เผยแพร่ พ.ศ. 2513)

แล้วทำไมประตูผีต้องอยู่ทิศตะวันออก?

เรื่องนี้ ผศ. ดร. ดินาร์ บุญธรรม ภาควิชาประวัติศาสตร์ คณะอักษรศาสตร์ จุฬาลงกรณ์มหาวิทยาลัย ให้เหตุผลไว้ว่า ปกติแล้วคนเราจะคิดว่าประตูผีน่าจะอยู่ตะวันตก แต่ด้วยกรุงรัตนโกสินทร์มีทิศตะวันตกเป็นแม่น้ำ เอาออกไปก็ไม่เจอป่าช้า ต้องข้ามเรือออกไปอีก และวัดฝั่งตะวันตกก็ล้วนแต่เป็นวัดฝ่ายวิปัสสนากรรมฐานทั้งสิ้น ซึ่งก็ไม่ใช่พื้นที่ที่จะเอาไปจัดงานศพได้ ถึงจะมีวัดวาและพื้นที่อยู่บ้าง แต่ส่วนใหญ่ก็ล้วนแล้วแต่พื้นที่สำหรับคนในฝั่งตะวันตก

ด้วยเหตุนี้เอง จึงทำให้ประตูผีกรุงเทพฯ ต้องตั้งอยู่ทางทิศตะวันออก โดยมีวัดสระเกศทำหน้าที่สำคัญจัดการปลงศพตามพิธีกรรม นอกจากนี้ ด้านตะวันออกของพระนครยังเป็นพื้นที่ทุ่งนาและป่ารกร้างสามารถใช้ประโยชน์ได้มากกว่าด้านอื่นๆ นั่นเอง

อ่านเพิ่มเติม :

สำหรับผู้ชื่นชอบประวัติศาสตร์ ศิลปะ และวัฒนธรรม แง่มุมต่าง ๆ ทั้งอดีตและร่วมสมัย พลาดไม่ได้กับสิทธิพิเศษ เมื่อสมัครสมาชิกนิตยสารศิลปวัฒนธรรม 12 ฉบับ (1 ปี) ส่งความรู้ถึงบ้านแล้ววันนี้!! สมัครสมาชิกคลิกที่นี่