สัมพันธ์ 2 ราชวงศ์สุโขทัย-สุพรรณภูมิ ก่อนพระมหาธรรมราชานั่งบัลลังก์กรุงศรีอยุธยา

ราชวงศ์สุโขทัยหายไปไหน? หลังจากสุโขทัยค่อย ๆ ถูกกลืนให้เป็นส่วนหนึ่งของอาณาจักรอยุธยา ก่อนสมเด็จพระมหาธรรมราชาธิราช พระราชบิดาสมเด็จพระนเรศ ได้เสวยราชสมบัติกรุงศรีอยุธยา

ตระกูลพ่อขุนบางกลางหาว หรือพ่อขุนศรีอินทราทิตย์ (ราชวงศ์สุโขทัย-พระร่วง) มีความสัมพันธ์กับตระกูลสุพรรณภูมิ (สุพรรณบุรี) ซึ่งมีอำนาจอยู่ในที่ราบลุ่มแม่น้ำภาคกลาง

ศิลาจารึกหลักที่ 1 กล่าวถึงพระราชอำนาจของพ่อขุนรามคำแหง ที่แผ่ลงมาถึงที่ราบลุ่มแม่น้ำภาคกลาง (รวมสุพรรณบุรี) แต่ละเว้นเมืองสำคัญอย่าง ละโว้ (ลพบุรี) เพราะตั้งใจกล่าวถึงเฉพาะบ้านเมืองที่สัมพันธ์กับตระกูลของตน

หลักฐานล้านนาเผยความเกี่ยวดองระหว่างขุนหลวงพ่องั่วแห่งสุพรรณบุรี กับ “น้องหญิง” ของพระมหาธรรมราชาลิไทแห่งอาณาจักรสุโขทัย เวลาเดียวกันนั้น สมเด็จพระรามาธิบดีแห่งกรุงศรีอยุธยา (ราชวงศ์ละโว้-อโยธยา) กดดันให้พระมหาธรรมราชาลิไทสละบัลลังก์ แล้วไปครองเมืองสรลวงสองแคว หรือต่อมาคือเมืองพิษณุโลก โดยให้น้องหญิงของพระองค์ (ชายาของขุนหลวงพ่องั่ว) ปกครองสุโขทัย

เมื่อพระมหาธรรมราชาลิไทสวรรคตไล่เลี่ยกับสมเด็จพระรามาธิบดีแห่งกรุงศรีอยุธยา บ้านเมืองในแคว้นสุโขทัยเกิดความวุ่นวาย มีการแก่งแย่งอำนาจกัน ขุนหลวงพ่องั่วได้ราชสมบัติกรุงศรีอยุธยา พระนามว่า สมเด็จพระบรมราชาธิราช กรุงศรีอยุธยาภายใต้ราชวงศ์สุพรรณภูมิจึงยกทัพขึ้นไปปราบปรามความวุ่นวายในแคว้นสุโขทัย แล้วถวายคืนอำนาจให้น้องหญิงของพระมหาธรรมราชาลิไท

อย่างไรก็ตาม ดินแดนสุโขทัยไม่ได้สงบราบคาบ เพราะหลังจากนั้นนาม “ธรรมราชา” กลายเป็นพระนามศักดิ์สิทธิ์ที่ผู้สืบสกุลทางบิดาจากราชวงศ์สุโขทัยใช้อ้างอำนาจเหนือดินแดนสุโขทัยเดิม ด้านอยุธยาภายใต้ราชวงศ์สุพรรณภูมิเองก็ใช้วิธีการต่าง ๆ ครอบงำดินแดนสุโขทัยอย่างต่อเนื่อง ผ่านการสมรสระหว่างสองตระกูล

กระทั่ง พ.ศ. 1952 สมเด็จพระนครินทราธิราช (เจ้านครอินทร์) เสวยราชสมบัติกรุงศรีอยุธยา ดินแดนสุโขทัยก็กลายเป็นส่วนหนึ่งของอาณาจักรอยุธยาเกือบจะสมบูรณ์ พระองค์คือพระราชโอรสของสมเด็จพระบรมราชาธิราช (ขุนหลวงพ่องั่ว) และพระประวัติของพระองค์ก็เป็นเรื่องเดียวกันกับตำนาน “พระร่วงไปเมืองจีน” และมีพระมารดาเป็นเจ้าหญิงเชื้อสายราชวงศ์สุโขทัย

สมัยสมเด็จพระนครินทราธิราช แคว้นสุโขทัยเดิมถูกเรียกว่า “กลุ่มเมืองเหนือ” ประกอบด้วย เมืองพระบาง (นครสวรรค์) เมืองพิจิตร เมืองกำแพงเพชร เมืองสุโขทัย เมืองพิษณุโลก เมืองสวรรคโลก (ศรีสัชนาลัย) และเมืองพิชัย โดยยังจัดระเบียบการใช้นาม “ธรรมราชา” ใหม่โดยให้เป็นนามสถาปนาจากกรุงศรีอยุธยา

หลังจากนั้น ราชวงศ์สุพรรณภูมิแห่งกรุงศรีอยุธยาก็มักมี “ฝ่ายหญิง” จากราชวงศ์สุโขทัย เข้ามาสมรสผูกพันทับซ้อนรุ่นแล้วรุ่นเล่า

พ.ศ. 1991 สมเด็จพระบรมไตรโลกนาถเสวยราชสมบัติกรุงศรีอยุธยา ทรงยกเลิกพระนาม “ธรรมราชา” แล้วเสด็จประทับอยู่ที่เมืองพิษณุโลก เพื่อทำสงครามกับอาณาจักรล้านนาของพระเจ้าติโลกราช ทำให้ราชสำนักเมืองเหนือ (แคว้นสุโขทัยเดิม) ที่พิษณุโลกมีความเป็นปึกแผ่นยิ่งขึ้น เพราะกลายเป็นราชสำนักของพ่อ ขณะที่กรุงศรีอยุธยาเป็นราชสำนักของลูก

แม้ในรัชกาลต่อมา ราชสำนักของกษัตริย์จะกลับมาอยู่กรุงศรีอยุธยาแล้ว แต่ราชสำนักที่พิษณุโลกซึ่งเต็มไปด้วยเชื้อพระวงศ์สุโขทัยยังเป็นองค์กรที่เข้มแข็งอยู่ จนเกิดเป็นเหตุการณ์ที่สมเด็จพระไชยราชาธิราช เชื้อพระวงศ์สุพรรณภูมิที่ครองอยู่เมืองพิษณุโลก เสด็จมายึดอำนาจยุวกษัตริย์พระรัฏฐาธิราช และเสวยราชสมบัติกรุงศรีอยุธยา

ราชวงศ์สุโขทัยคืนสู่อำนาจ

สมเด็จพระไชยราชาธิราชทรงลงมาจากเมืองพิษณุโลก พร้อมขุนนางในราชวงศ์สุโขทัยที่สำคัญคือ ขุนพิเรนทรเทพ ตำแหน่งตำรวจราชองครักษ์ พระไชยราชาเสวยราชสมบัติอยู่ 12 ปี (พ.ศ. 2077-2089) พระยอดฟ้าพระราชโอรสได้เสวยราชย์ แต่ถูกปลงพระชนม์ ขุนวรวงศาธิราชได้เสวยราชสมบัติร่วมกับแม่อยู่หัวศรีสุดาจันทร์ ต่อมาไม่นานขุนพิเรนทรเทพกับพรรคพวกก็ร่วมกันโค่นราชบัลลังก์ แสดงให้เห็นว่าขุนพิเรนทรเทพเป็นเชื้อพระวงศ์สุโขทัยที่มีบทบาทและอิทธิพลสูงทีเดียว

จากนั้นคณะผู้ก่อการได้อัญเชิญพระเทียรราชา พระอนุชาต่างมารดาของสมเด็จพระไชยราชามาเสวยราชสมบัติเป็นกษัตร์ย์ เฉลิมพระนามสมเด็จพระมหาจักรพรรดิ พระองค์ตอบแทนคุณความดีของผู้ก่อการครั้งนั้นอย่างเหมาะสม พระราชพงศาวดารกรุงศรีอยุธยาเล่าว่า

“…แล้วตรัสว่า ขุนพิเรนทรเทพเล่า บิดาเป็นราชวงศ์พระร่วง มารดาไซร้เป็นพระราชวงศ์แห่งสมเด็จพระไชยราชาธิราชเจ้า ขุนพิเรนทรเทพปฐมคิด เอาเป็นสมเด็จพระมหาธรรมราชาธิราชเจ้า ให้รับพระบัณฑูรครองเมืองพิษณุโลก จึงตรัสเรียกสมเด็จพระเจ้าลูกเธอ พระสวัสดิราช ถวายพระนามพระวิสุทธิกษัตรี เป็นตำแหน่งพระอัครมเหสีเมืองพระพิษณุโลก พระราชทานเครื่องราชาบริโภคให้ตำแหน่งศักดิ์ฝ่ายทหารพลเรือน เรือชัยพื้นดำพื้นแดงคู่หนึ่ง และเครื่องราชกกุธภัณฑ์ให้สมเด็จพระมหาธรรมราชาธิราชเจ้าทรงขึ้นไป…”

ขุนพิเรนทรเทพที่ได้รับพระราชทานนามสถาปนา พระมหาธรรมราชาธิราช พร้อมเครื่องราชกกุธภัณฑ์ของกษัตริย์ พระวิสุทธิกษัตรีย์เป็นพระมเหสี รวมถึงตำแหน่งขุนนางทั้งทหารและพลเรือนเป็นของตนเอง จึงเท่ากับมีสถานะเทียบเท่ากษัตริย์อีกพระองค์หนึ่ง

ความสัมพันธ์อันแนบแน่นระหว่างราชวงศ์สุพรรณภูมิกับราชวงศ์สุโขทัย ซึ่งเกี่ยวดองกันมาหลายรุ่น กอปรกับสถานการณ์ทางการเมืองที่มีส่วนเกื้อหนุนอำนาจบารมี ทำให้สิทธิธรรมในราชบัลลังก์กรุงศรีอยุธยาของพระมหาธรรมราชาเด่นชัดจนสุกงอมในเวลาต่อมา โดยมีพระเจ้ากรุงหงสาวดีบุเรงนอง มาช่วย “ปิดฉาก” ราชวงศ์สุพรรณภูมิ แล้วสถาปนาสมเด็จพระมหาธรรมราชาธิราชแห่งราชวงศ์สุโขทัย ให้เสวยราชสมบัติกรุงศรีอยุธยาอย่างเป็นทางการ

การสมรสกันไปมายาวนานนับร้อยปีระหว่าง 2 ราชวงศ์ มีส่วนทำให้กรุงศรีอยุธยาสามารถผนวกรวมหัวเมืองเหนือ หรือดินแดนสุโขทัยเดิมให้เป็นส่วนหนึ่งของอาณาจักรอย่างสมบูรณ์ กระทั่งสมเด็จพระมหาธรรมราชาธิราช เชื้อสายราชวงศ์สุโขทัยได้ราชสมบัติกรุงศรีอยุธยา ลักษณะความเป็น 2 แว่นแคว้นใน 1 อาณาจักรก็ยุติลงอย่างสมบูรณ์

อ่านเพิ่มเติม : 

• “ราชวงศ์อยุธยา” แต่ละชื่อของราชวงศ์ มาจากไหน?
• “ขุนพิเรนทรเทพ” เชื้อวงศ์สุโขทัย โค่นอำนาจขุนวรวงศาฯ กับแม่หยัวศรีสุดาจันทร์
• เมืองพิษณุโลก เคยมีอีกชื่อว่า “เมืองชัยนาท” จริงหรือ? เรื่องนี้มีที่มาอย่างไร

สำหรับผู้ชื่นชอบประวัติศาสตร์ ศิลปะ และวัฒนธรรม แง่มุมต่าง ๆ ทั้งอดีตและร่วมสมัย พลาดไม่ได้กับสิทธิพิเศษ เมื่อสมัครสมาชิกนิตยสารศิลปวัฒนธรรม 12 ฉบับ (1 ปี) ส่งความรู้ถึงบ้านแล้ววันนี้!! สมัครสมาชิกคลิกที่นี่

อ้างอิง : 

พิเศษ เจียจันทร์พงษ์. (2553). การเมืองในประวัติศาสตร์ ยุคสุโขทัย-อยุธยา พระมหาธรรมราชา กษัตราธิราช. พิมพ์ครั้งที่ 2. กรุงเทพฯ : มติชน.

เผยแพร่ในระบบออนไลน์ครั้งแรกเมื่อ 27 มีนาคม 2569