“คลองดำเนินสะดวก” คลองที่รัชกาลที่ 4 ทรงออกเงินดำเนินการขุด ช่วย “ช่วง บุนนาค”

คลองดำเนินสะดวก หนึ่งในคลองสำคัญของไทยที่มีประวัติเป็นมาอันยาวนาน แนวคลองเชื่อมระหว่างแม่น้ำท่าจีนกับแม่น้ำแม่กลอง จากแม่น้ำท่าจีนปากคลองบางยาง อำเภอบ้านแพ้ว จังหวัดสมุทรสาคร ไปยังแม่น้ำแม่กลอง ตำบลบางนกแขวก อำเภอบางคนที จังหวัดสมุทรสงคราม

พระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว รัชกาลที่ 4 โปรดเกล้าฯ ให้ขุดคลองดำเนินสะดวกขึ้นเมื่อปลาย พ.ศ. 2409 สำหรับการคมนาคมสัญจรทางน้ำ โดยเฉพาะการขนส่งผลผลิตสู่ตลาดการค้าได้อย่างสะดวกรวดเร็ว หลังเกิด “สนธิสัญญาเบาว์ริง” (Bowring Treaty) ที่สยามทำกับอังกฤษเมื่อ พ.ศ. 2398

ลักษณะเด่นของดำเนินสะดวกคือเป็นคลองที่มีแนวยาวตรง ไม่คดเคี้ยว ขนาดคลองในระยะแรกที่ขุดมีความกว้าง 6 วา (12 เมตร) ลึก 6 ศอก (3 เมตร) ความยาว 840 เส้น (ประมาณ 32 กิโลเมตร) ผู้อำนวยการขุดคือ สมเด็จเจ้าพระยาบรมมหาศรีสุริยวงศ์ (ช่วง บุนนาค) ครั้งยังเป็น พระประสาทสิทธิ์ ที่สมุหกลาโหม โดยเกณฑ์แรงงานทหาร ข้าราชการ ประชาชน และจ้างแรงงานกรรมกรชาวจีนมาช่วยขุด

วิธีการขุดคลองก็คือเว้นไว้เป็นระยะ ไม่ได้ขุดดินลึกเสมอกันตลอดแนว เพราะเมื่อน้ำหลากมาจะเซาะดินช่วงที่เว้นไว้ให้พังทลายเอง ทั้งแบ่งคลองออกเป็นระยะ ๆ ระยะหนึ่งยาว 100 เส้น หรือประมาณ 4 กิโลเมตร เนื่องจากแนวคลองตรงจนต้องมีสัญลักษณ์แสดงระยะทาง จึงใช้เสาหินปักเป็นหลักเขตบอกเอาไว้ จำหลักทั้งเลขไทย โรมัน และเลขจีน กลายเป็นชื่อเรียกชุมชนตามหลักต่าง ๆ ในเวลาต่อมา

คลองนี้ใช้เวลาขุดทั้งสิ้น 2 ปี ด้วยงบประมาณเป็นค่าเงินในสมัยนั้นจำนวน 1,400 ชั่ง หรือ 112,000 บาท

ในจำนวนดังกล่าว รัชกาลที่ 4 พระราชทานเงินช่วยเป็นจำนวน 400 ชั่ง หรือ 32,000 บาท ที่เหลือ 1,000 ชั่ง หรือ 80,000 บาท ช่วง บุนนาค ในฐานะแม่กองอำนวนการขุดเป็นผู้รับผิดชอบทั้งหมด เพราะเป็นบุคคลต้นคิดโครงการนี้ และส่วนหนึ่งก็เพื่อผลประโยชน์ของวงศ์ตระกูลท่านเองด้วย

เมื่อขุดคลองแล้วเสร็จ มีการนำแผนผังคลองขึ้นทูลเกล้าฯ ถวายรัชกาลที่ 4 เพื่อขอพระราชทานนาม เมื่อทอดพระเนตรแล้วทรงเห็นว่ามีแนวคลอง “ตรง” กว่าคลองอื่น ๆ ที่ขุดในช่วงนั้น จึงพระราชทานนามว่า “ดำเนินสะดวก”

เนื่องจากตระกูลบุนนาคมีส่วนสำคัญให้เกิดคลองนี้ รัชกาลที่ 4 จึงพระราชทานพระบรมราชานุญาตให้คนในสายสกุลนี้เข้ามาจับจองที่ดินสองฝั่งคลอง และขุดซอยแยกจากคลองใหญ่เข้าสู่พื้นที่ของตน รายงานเสด็จตรวจราชการมณฑลราชบุรี ของสมเด็จฯ กรมพระยาดำรงราชานุภาพ เมื่อ พ.ศ. 2441 หรือสามทศวรรษหลังขุดคลองเสร็จ ระบุว่า

“…ที่สองฟากคลองดำเนินสะดวก เปนที่ทิ้งให้รกร้างอยู่มากกว่าที่มีผู้ทำเปนไร่นา ได้ความว่าที่เหล่านี้ที่จริงเปนที่ดี แต่เปนที่มีเจ้าของอยู่ในวงษ์วานญาติของสมเด็จเจ้าพระยา…”

“สมเด็จเจ้าพระยา” ก็คือสมเด็จเจ้าพระยาบรมมหาศรีสุริยวงศ์ (ช่วง บุนนาค) นั่นเอง

หลังเปิดใช้งานใน พ.ศ. 2411 ดำเนินสะดวกกลายเป็นเส้นทางเดินเรือที่มีความสำคัญเรื่อยมา โดยเป็นเส้นทางลำเลียงสินค้าจำพวกข้าว น้ำตาล เกลือ และสินค้าเกษตรทั้งหลายเข้ามายังพระนคร ขณะที่พื้นที่โดยรอบก็ค่อย ๆ เติบโต และมีชาวจีนจำนวนมากเข้ามาทำเกษตรกรรมปลูกกล้วย พริก หอม กระเทียม ฯลฯ รวมถึงเกิดตลาดค้าขายสินค้า 

พระราชหัตถเลขาในพระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว รัชกาลที่ 5 เมื่อคราวเสด็จประพาสมณฑลราชบุรี พ.ศ. 2452 ทรงกล่าวถึงพื้นที่คลองดำเนินสะดวกไว้ว่า “…ในลำคลองระยะหลัก ๑ หลัก ๒ จนกระทั่งถึงหลัก ๓ เดิมเป็นจากและปรง เดี่ยวนี้มีจากและปรงเข้าไปไม่ถึงหลัก ๑ เป็นไร่นาไปหมดได้ความว่าดีมาก ตามลำคลองมีตลาดเกิดขึ้นใหม่ถึงสามระยะนับว่าไม่มีที่ว่าง คนราชบุรียกลงมาตั้งแถบคลองดำเนินสะดวกนี้มาก…”

ตั้งแต่อดีตถึงปัจจุบัน คลองดำเนินสะดวกซึ่งชาวบ้านมักเรียกว่า “คลองใหญ่” ยังเปรียบดังเส้นเลือดที่หล่อเลี้ยงชีวิตคนในชุมชนริมสองฝั่งคลองในพื้นที่ 3 จังหวัด ทั้งสมุทรสาคร ราชบุรี และสมุทรสงคราม และยังเป็นคลองที่ใช้สัญจรโดย “สะดวก” สมชื่อ “ดำเนินสะดวก” เรื่อยมา

อ่านเพิ่มเติม : 

• “คลองดำเนินสะดวก” แห่งราชบุรี แถบไหนในอดีตโจรชุมกว่ายุง ดูวิถีชาวบ้าน ผลไม้-หลวงพ่อดัง
• ชีวิตชาวสวน “คลองดำเนินสะดวก” ในอดีต ที่ยังไม่มีตลาดน้ำเพื่อการท่องเที่ยว
• คลองแสนแสบ โลเคชั่นใน “แผลเก่า” คือเส้นทางทัพสำคัญในสงครามไทย-ญวน..ทำไมชื่อ “แสนแสบ”

สำหรับผู้ชื่นชอบประวัติศาสตร์ ศิลปะ และวัฒนธรรม แง่มุมต่าง ๆ ทั้งอดีตและร่วมสมัย พลาดไม่ได้กับสิทธิพิเศษ เมื่อสมัครสมาชิกนิตยสารศิลปวัฒนธรรม 12 ฉบับ (1 ปี) ส่งความรู้ถึงบ้านแล้ววันนี้!! สมัครสมาชิกคลิกที่นี่

อ้างอิง : 

ปราจิน เครือจันทร์, สำนักศิลปากรที่ 1 ราชบุรี. ดำเนินสะดวก : คลองสำคัญในประวัติศาสตร์ไทย. วารสารศิลปากร ฉบับเดือนพฤษภาคม-มิถุนายน พ.ศ. 2564.

ดำรงราชานุภาพ, สมเด็จพระเจ้าบรมวงศ์เธอ กรมพระยา. (2555). การเสด็จตรวจราชการหัวเมืองของสมเด็จพระเจ้าบรมวงศ์เธอ กรมพระยาดำรงราชานุภาพ. กรุงเทพฯ : สถาบันดำรงราชานุภาพ สำนักงานปลัดกระทรวงมหาดไทย.

จุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว, พระบาทสมเด็จพระ. (2470). พระราชหัตถเลขา พระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว เมื่อสเด็จประพาสมณฑลราชบุรีในปีระกา ร.ศ. ๑๒๘ (พ.ศ. ๒๔๕๒). กรุงเทพฯ : โสภณพิพรรฒธนากร.

เผยแพร่ในระบบออนไลน์ครั้งแรกเมื่อ 25 ธันวาคม 2568