เฉลิมพระอิสริยยศที่มีนามเมืองในพระนามทรงกรม ธรรมเนียมใหม่สมัยรัชกาลที่ 5

เมื่อวันที่ 4 พฤศจิกายน พ.ศ. 2568 พระบาทสมเด็จพระวชิรเกล้าเจ้าอยู่หัว ทรงพระกรุณาโปรดเกล้าฯ ให้ พระวรวงศ์เธอ พระองค์เจ้าเฉลิมศึกยุคล เสด็จฯ แทนพระองค์มาในการพระราชพิธีจารึกพระสุพรรณบัฏ ถวายพระราชสมัญญา แด่ พระบาทสมเด็จพระมงกุฎเกล้าเจ้าอยู่หัว รัชกาลที่ 6 ว่า “พระบาทสมเด็จพระรามาธิบดี ศรีสินทรมหาวชิราวุธ พระมงกุฎเกล้าเจ้าอยู่หัว พระมหาธีรราชเจ้า” 

และพระราชทานเฉลิมพระนามสถาปนาพระอิสริยศักดิ์พระอัฐิสมเด็จพระเจ้าบรมวงศ์เธอ เจ้าฟ้าเพชรรัตนราชสุดา สิริโสภาพัณณวดี เป็น “สมเด็จพระเจ้าบรมวงศ์เธอ เจ้าฟ้าเพชรรัตนราชสุดา สิริโสภาพัณณวดี กรมพระนครปฐมบรมขัตติยานี มหาธีรราชธิดา”

โดยการเฉลิมพระอิสริยยศเจ้านายด้วยการ “ทรงกรม” เป็นธรรมเนียมที่ปรากฏตั้งแต่รัชกาลสมเด็จพระนารายณ์มหาราชแห่งกรุงศรีอยุธยา โดยเป็นการให้พระบรมวงศานุวงศ์ใกล้ชิดถือครองกำลังพล ซึ่งเทียบเท่ากับกรมกองหนึ่งในระบบราชการพร้อมทั้งให้มีขุนนางขึ้นตรงต่อเจ้านายพระองค์นั้นคอยกำกับดูแลกำลังพล

แต่ต่อมาในรัชกาลพระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว รัชกาลที่ 5 แห่งกรุงรัตนโกสินทร์ การ “ทรงกรม” เป็นการเฉลิมพระอิสริยยศเจ้านายให้สูงยิ่งขึ้นเท่านั้น ไม่ได้มีหน้าที่คอยกำกับดูแลกำลังพลเหมือนอดีตแต่อย่างใด

ในสมัยรัชกาลที่ 5 มีการ “ทรงกรม” เจ้านายหลายพระองค์ แต่ที่มีความพิเศษประการหนึ่งคือ ทรงนำนามเมืองในพระราชอาณาเขตมาใช้อ้างอิงในพระนามทรงกรม ซึ่งลักษณะการอ้างอิงเช่นนี้ อาจได้รับมาจากอิทธิพลพระนามเจ้านายในประเทศยุโรป เช่น Prince of Wales, Duke of Edinburgh, Duke of Kent เป็นต้น

การเฉลิมพระอิสริยยศเจ้านายด้วยการ “ทรงกรม” ที่มีนามเมืองในพระราชอาณาเขตมาใช้อ้างอิงในพระนามทรงกรม จึงถือเป็นธรรมเนียมใหม่ที่เพิ่งเกิดขึ้นในสมัยรัชกาลที่ 5 และยังสืบธรรมเนียมมาจนถึงรัชกาลปัจจุบัน ปรากฏนามเมือง เช่น พระนครศรีอยุธยา, กรุงเทพ, เพชรบูรณ์, สุโขทัย, ลพบุรี, นครสวรรค์, พิษณุโลก, สุพรรณบุรี, ราชบุรี, นครปฐม, นครราชสีมา, จันทบุรี, นครศรีธรรมราช และสงขลา เป็นต้น

มีรายพระนามเจ้านายในพระราชวงศ์จักรีที่พระนามทรงกรมมีนามเมืองในพระราชอาณาเขต ดังนี้

เจ้าฟ้าฝ่ายหน้า

กรมขุนเทพทวาราวดี (พระนครศรีอยุธยา) พระนามทรงกรมของ พระบาทสมเด็จพระมงกุฎเกล้าเจ้าอยู่หัว รัชกาลที่ 6 พระราชโอรสในรัชกาลที่ 5 ขณะเมื่อทรงดำรงพระอิสริยยศเป็น สมเด็จพระเจ้าลูกยาเธอ เจ้าฟ้ามหาวชิราวุธ

กรมขุนมไหยสุริยสงขลา (สงขลา) พระนามทรงกรมของ สมเด็จพระเจ้าบรมวงศ์เธอ เจ้าฟ้าบริพัตรสุขุมพันธุ์ พระราชโอรสในรัชกาลที่ 5 ต่อมาเฉลิมพระนามใหม่เป็น กรมขุนนครสวรรค์วรพินิต 

กรมขุนศรีธรรมราชธำรงฤทธิ์ (นครศรีธรรมราช) พระนามทรงกรมของ สมเด็จพระเจ้าบรมวงศ์เธอ เจ้าฟ้าสมมติวงศ์วโรทัย พระราชโอรสในรัชกาลที่ 5

กรมขุนพิษณุโลกประชานาถ (พิษณุโลก) พระนามทรงกรมของ สมเด็จพระเจ้าบรมวงศ์เธอ เจ้าฟ้าจักรพงษ์ภูวนาถ พระราชโอรสในรัชกาลที่ 5 ต่อมาเฉลิมพระอิสริยยศขึ้นเป็น กรมหลวงพิษณุโลกประชานาถ

กรมขุนนครราชสีมา (นครราชสีมา) พระนามทรงกรมของ สมเด็จพระเจ้าบรมวงศ์เธอ เจ้าฟ้าอัษฎางค์เดชาวุธ พระราชโอรสในรัชกาลที่ 5 ต่อมาเฉลิมพระอิสริยยศขึ้นเป็น กรมหลวงนครราชสีมา

กรมขุนนครสวรรค์วรพินิต (นครสวรรค์) พระนามทรงกรมของ สมเด็จพระเจ้าบรมวงศ์เธอ เจ้าฟ้าบริพัตรสุขุมพันธุ์ ต่อมาเฉลิมพระอิสริยยศขึ้นเป็น กรมพระนครสวรรค์วรพินิต

กรมขุนสงขลานครินทร์ (สงขลา) พระนามทรงกรมของ สมเด็จพระมหิตลาธิเบศร อดุลยเดชวิกรม พระบรมราชชนก พระราชโอรสในรัชกาลที่ 5 ขณะเมื่อทรงดำรงพระอิสริยยศเป็น สมเด็จพระเจ้าลูกยาเธอ เจ้าฟ้ามหิดลอดุลยเดช ต่อมาเฉลิมพระอิสริยยศขึ้นเป็น กรมหลวงสงขลานครินทร์

กรมขุนเพ็ชรบูรณ์อินทราไชย (เพชรบูรณ์) พระนามทรงกรมของ สมเด็จพระเจ้าบรมวงศ์เธอ เจ้าฟ้าจุฑาธุชธราดิลก พระราชโอรสในรัชกาลที่ 5

กรมขุนศุโขไทยธรรมราชา (สุโขทัย) พระนามทรงกรมของ พระบาทสมเด็จพระปกเกล้าเจ้าอยู่หัว รัชกาลที่ 7 พระราชโอรสในรัชกาลที่ 5 ขณะเมื่อทรงดำรงพระอิสริยยศเป็น สมเด็จพระเจ้าลูกยาเธอ เจ้าฟ้าประชาธิปกศักดิเดชน์ ต่อมาเฉลิมพระอิสริยยศขึ้นเป็น กรมหลวงสุโขทัยธรรมราชา

กรมหมื่นลพบุราดิศร (ลพบุรี) พระนามทรงกรมของ สมเด็จพระเจ้าบรมวงศ์เธอ เจ้าฟ้ายุคลทิฆัมพร พระราชโอรสในรัชกาลที่ 5 ต่อมาเฉลิมพระอิสริยยศขึ้นเป็น กรมหลวงลพบุรีราเมศวร์ 

เจ้าฟ้าฝ่ายใน

กรมหลวงศรีรัตนโกสินทร (กรุงเทพ) พระนามทรงกรมของ สมเด็จพระเจ้าบรมวงศ์เธอ เจ้าฟ้าสุทธาทิพยรัตน์ พระราชธิดาในรัชกาลที่ 5

กรมหลวงเพชรบุรีราชสิรินธร (เพชรบุรี) พระนามทรงกรมของ สมเด็จพระราชปิตุจฉา เจ้าฟ้าวไลยอลงกรณ์ พระราชธิดาในรัชกาลที่ 5

กรมขุนพิจิตรเจษฎ์จันทร์ (พิจิตร) พระนามทรงกรมของ สมเด็จพระเจ้าบรมวงศ์เธอ เจ้าฟ้าจันทราสรัทวาร พระราชธิดาในรัชกาลที่ 5

กรมขุนสวรรคโลกลักษณวดี (สวรรคโลก) พระนามทรงกรมของ สมเด็จพระเจ้าบรมวงศ์เธอ เจ้าฟ้าเยาวมาลย์นฤมล พระราชธิดาในรัชกาลที่ 5

กรมขุนศรีสัชนาลัยสุรกัญญา (ศรีสัชนาลัย) พระนามทรงกรมของ สมเด็จพระเจ้าบรมวงศ์เธอ เจ้าฟ้ามาลินีนภดารา พระราชธิดาในรัชกาลที่ 5

กรมขุนอู่ทองเขตขัตติยนารี (อู่ทอง) พระนามทรงกรมของ สมเด็จพระเจ้าบรมวงศ์เธอ เจ้าฟ้านิภานภดล พระราชธิดาในรัชกาลที่ 5

กรมหลวงนราธิวาสราชนครินทร์ (นราธิวาส) พระนามทรงกรมของ สมเด็จพระเจ้าพี่นางเธอ เจ้าฟ้ากัลยาณิวัฒนา พระราชธิดาในสมเด็จพระมหิตลาธิเบศร อดุลยเดชวิกรม พระบรมราชชนก

กรมพระนครปฐมบรมขัตติยานี (นครปฐม) พระนามทรงกรมของ สมเด็จพระเจ้าบรมวงศ์เธอ เจ้าฟ้าเพชรรัตนราชสุดา สิริโสภาพัณณวดี พระราชธิดาในรัชกาลที่ 6

พระองค์เจ้าฝ่ายหน้า

กรมหมื่นราชบุรีดิเรกฤทธิ์ (ราชบุรี) พระนามทรงกรมของ พระเจ้าบรมวงศ์เธอ พระองค์เจ้ารพีพัฒนศักดิ์ พระราชโอรสในรัชกาลที่ 5 ต่อมาเฉลิมพระอิสริยยศขึ้นเป็น กรมหลวงราชบุรีดิเรกฤทธิ์

กรมหมื่นนครไชยศรีสุรเดช (นครชัยศรี) พระนามทรงกรมของ พระเจ้าบรมวงศ์เธอ พระองค์เจ้าจิรประวัติวรเดช พระราชโอรสในรัชกาลที่ 5 ต่อมาเฉลิมพระอิสริยยศขึ้นเป็น กรมหลวงนครไชยศรีสุรเดช

กรมหมื่นจันทบุรีนฤนาถ (จันทบุรี) พระนามทรงกรมของ พระเจ้าบรมวงศ์เธอ พระองค์เจ้ากิติยากรวรลักษณ์ พระราชโอรสในรัชกาลที่ 5 ต่อมาเฉลิมพระอิสริยยศขึ้นเป็น กรมพระจันทบุรีนฤนาถ

กรมหมื่นปราจิณกิติบดี (ปราจีนบุรี) พระนามทรงกรมของ พระเจ้าบรมวงศ์เธอ พระองค์เจ้าประวิตรวัฒโนดม พระราชโอรสในรัชกาลที่ 5 ต่อมาเฉลิมพระอิสริยยศขึ้นเป็น กรมหลวงปราจิณกิติบดี

กรมหมื่นชุมพรเขตอุดมศักดิ์ (ชุมพร) พระนามทรงกรมของ พระเจ้าบรมวงศ์เธอ พระองค์เจ้าอาภากรเกียรติวงศ์ พระราชโอรสในรัชกาลที่ 5 ต่อมาเฉลิมพระอิสริยยศขึ้นเป็น กรมหลวงชุมพรเขตอุดมศักดิ์

กรมหมื่นกำแพงเพชรอรรคโยธิน (กำแพงเพชร) พระนามทรงกรมของ พระเจ้าบรมวงศ์เธอ พระองค์เจ้าบุรฉัตรไชยากร พระราชโอรสในรัชกาลที่ 5 ต่อมาเฉลิมพระอิสริยยศขึ้นเป็น กรมพระกำแพงเพชรอัครโยธิน

กรมหมื่นพิไชยมหินทโรดม (พิชัย) พระนามทรงกรมของ พระเจ้าบรมวงศ์เธอ พระองค์เจ้าเพ็ญพัฒนพงศ์ พระราชโอรสในรัชกาลที่ 5

กรมหมื่นสิงหวิกรมเกรียงไกร (สิงห์บุรี) พระนามทรงกรมของ พระเจ้าบรมวงศ์เธอ พระองค์เจ้าวุฒิไชยเฉลิมลาภ พระราชโอรสในรัชกาลที่ 5 ต่อมาเฉลิมพระอิสริยยศขึ้นเป็น กรมหลวงสิงหวิกรมเกรียงไกร

กรมหมื่นสรรควิไสยนรบดี (สรรคบุรี) พระนามทรงกรมของ พระเจ้าบรมวงศ์เธอ พระองค์เจ้าดิลกนพรัฐ พระราชโอรสในรัชกาลที่ 5

กรมหมื่นไชยาศรีสุริโยภาส (ไชยา) พระนามทรงกรมของ พระเจ้าบรมวงศ์เธอ พระองค์เจ้าสุริยงประยุรพันธุ์ พระราชโอรสในรัชกาลที่ 5

กรมหมื่นชัยนาทนเรนทร (ชัยนาท) พระนามทรงกรมของ พระเจ้าบรมวงศ์เธอ พระองค์เจ้ารังสิตประยูรศักดิ์ พระราชโอรสในรัชกาลที่ 5 ต่อมาเฉลิมพระอิสริยยศขึ้นเป็น กรมพระยาชัยนาทนเรนทร

กรมหมื่นนครสวรรค์ศักดิพินิต (นครสวรรค์) พระนามทรงกรมของ พระเจ้าวรวงศ์เธอ พระองค์เจ้าจุมภฏพงษ์บริพัตร พระโอรสใน สมเด็จพระเจ้าบรมวงศ์เธอ เจ้าฟ้าบริพัตรสุขุมพันธุ์ กรมพระนครสวรรค์วรพินิต

กรมหมื่นจันทบุรีสุรนาถ (จันทบุรี) พระนามทรงกรมของ พระวรวงศ์เธอ พระองค์เจ้านักขัตรมงคล พระโอรสใน พระเจ้าบรมวงศ์เธอ กรมพระจันทบุรีนฤนาถ

พระองค์เจ้าฝ่ายใน

กรมขุนสุพรรณภาควดี (สุพรรณบุรี) พระนามทรงกรมของ พระเจ้าบรมวงศ์เธอ พระองค์เจ้าศรีวิไลยลักษณ์ พระราชธิดาในรัชกาลที่ 5

วิเคราะห์ว่า ในสมัยรัชกาลที่ 5 การที่ทรงนำนามเมืองในพระราชอาณาเขตมาใช้อ้างอิงในพระนามทรงกรมของพระราชโอรสและพระราชธิดา เริ่มขึ้นเมื่อ พ.ศ. 2431 ก่อนการปฏิรูปการปกครองส่วนภูมิภาคเป็นแบบมณฑลเทศาภิบาลเพียง 4 ปี แนวคิดข้างต้นจึงน่าจะมีความเกี่ยวข้องกัน ในแง่ของการจัดการพื้นที่ในปกครองของสยาม และแสดงพระราชอาณาเขตที่ชัดเจนเพื่อป้องกันการล่าอาณานิคม

อ่านเพิ่มเติม :

• รัชกาลที่ 5 ทรงเรียกขานพระนามลำลอง “พระราชโอรส-พระราชธิดา” ในพระองค์ ว่าอย่างไร?

สำหรับผู้ชื่นชอบประวัติศาสตร์ ศิลปะ และวัฒนธรรม แง่มุมต่าง ๆ ทั้งอดีตและร่วมสมัย พลาดไม่ได้กับสิทธิพิเศษ เมื่อสมัครสมาชิกนิตยสารศิลปวัฒนธรรม 12 ฉบับ (1 ปี) ส่งความรู้ถึงบ้านแล้ววันนี้!! สมัครสมาชิกคลิกที่นี่

อ้างอิง : 

ดนัย พลอยพลาย. พระนามเจ้านายสมัยรัตนโกสินทร์ : การศึกษาความสัมพันธ์ระหว่างภาษากับวัฒนธรรมไทย. วิทยานิพนธ์อักษรศาสตรมหาบัณฑิต คณะอักษรศาสตร์ จุฬาลงกรณ์มหาวิทยาลัย, 2558.

เรื่องเฉลิมพระยศเจ้านาย ฉะบับมีพระรูป. อมรินทร์พริ้นติ้ง แอนด์พับลิชชิ่ง, 2538.

เผยแพร่ในระบบออนไลน์ครั้งแรกเมื่อ 4 พฤศจิกายน 2568