“เบญจสุทธคงคา” 5 แม่น้ำในไทย ศักดิ์สิทธิ์เท่า “ปัญจมหานที” ในอินเดีย

เบญจสุทธคงคา 5 แม่น้ำไทย — รัชกาลที่ 7 ทรงพระภูษาเศวตพัสตร์ ทรงสะพักขาวขลิบทองคำ ประทับ ณ ตั่งไม้อุทุมพรหุ้มผ้าขาว มณฑปพระกระยาสนาน ในพิธีสรงพระมุรธาภิเษก (ภาพจาก : library.stou.ac.th)

ผู้เขียน	ปดิวลดา บวรศักดิ์
เผยแพร่	วันพุธที่ 8 ตุลาคม พ.ศ.2568

เบญจสุทธคงคา 5 แม่น้ำในไทย ศักดิ์สิทธิ์เท่า “ปัญจมหานที” ในอินเดีย

“ปัญจมหานที” ถือเป็นแม่น้ำ 5 สายอันยิ่งใหญ่และศักดิ์สิทธิ์ของอินเดีย ได้แก่ แม่น้ำคงคา, ยมนา (หรือ ยมุนา), มหี, อจิรวดี และสรภู ที่ได้ชื่อว่าศักดิ์สิทธิ์และเอาไปใช้ในพิธีกรรมสำคัญ ก็เพราะความเชื่อที่ว่าแม่น้ำเหล่านี้ไหลมาจากเขาไกรลาส ซึ่งเป็นที่สถิตของพระอิศวร

ในประเทศเราก็ปรากฏ 5 แม่น้ำศักดิ์สิทธิ์ในไทย ที่ “อนุโลมว่าเป็นแหล่งน้ำศักดิ์สิทธิ์เช่นเดียวกับปัญจมหานทีในประเทศอินเดีย” เช่นกัน เรียกว่า “เบญจสุทธคงคา” ใช้ในพิธีรดน้ำอันศักดิ์สิทธิ์ หรือ “พิธีสรงน้ำพระมุรธาภิเษก” ในพระราชพิธีบรมราชาภิเษก

พระบาทสมเด็จพระมงกุฎเกล้าเจ้าอยู่หัว รัชกาลที่ 6 ทรงรับน้ำอภิเษก ในพระราชพิธีบรมราชาภิเษกสมโภช พ.ศ. 2454 (ภาพจากสำนักหอจดหมายเหตุแห่งชาติ)

เบญจสุทธคงคา มาจากที่ไหนบ้าง?

1. แม่น้ำบางปะกง ตักน้ำที่บึงพระอาจารย์ แขวงเมืองนครนายก

2. แม่น้ำป่าสัก ตักน้ำที่ตำบลท่าราบ แขวงเมืองสระบุรี

3. แม่น้ำเจ้าพระยา ตักน้ำที่ตำบลบางแก้ว แขวงเมืองอ่างทอง

4. แม่น้ำราชบุรี ตักน้ำที่ตำบลดาวดึงส์ แขวงเมืองสมุทรสงคราม

5. แม่น้ำเพชรบุรี ตักน้ำที่ตำบลท่าไชย แขวงเมืองเพชรบุรี

เมื่อตักน้ำมาจากแม่น้ำทั้ง 5 แล้ว จะเอาไปเจือกับแหล่งน้ำศักดิ์สิทธิ์ทั้ง 4 แห่ง ที่เมืองสุพรรณ ซึ่งมีแต่กษัตริย์เท่านั้นที่ทรงใช้ได้ นามว่าสระเกษ, สระแก้ว, สระยมนา และสระคา อีกทีหนึ่ง ซึ่งเป็นน้ำที่ใช้ในพิธีบรมราชาภิเษก อย่างน้อยก็สมัยกรุงศรีอยุธยา

รัชกาลที่ 7 ทรงพระภูษาเศวตพัสตร์ ทรงสะพักขาวขลิบทองคำ ประทับ ณ ตั่งไม้อุทุมพรหุ้มผ้าขาว มณฑปพระกระยาสนาน ในพิธีสรงพระมุรธาภิเษก (ภาพจาก : library.stou.ac.th)

อย่างไรก็ตาม การใช้เบญจสุทธคงคาเจือกับแหล่งน้ำศักดิ์สิทธิ์ 4 แห่งนี้ ปรากฏถึงเพียงพระราชพิธีบรมราชาภิเษก รัชกาลที่ 5 ครั้งแรก คือเมื่อ พ.ศ. 2411 เพราะต่อมาได้มีการนำน้ำอื่น ๆ มาเจือผสมด้วย เช่น พระราชพิธีบรมราชาภิเษก ครั้งที่ 2 เมื่อ พ.ศ. 2416 ของรัชกาลที่ 5 ได้ใช้น้ำจากปัญจมหานที (บ้างว่าเฉพาะแม่น้ำคงคา) มาเจือในน้ำสรงพระมุรธาภิเษก หรือในสมัยรัชกาลที่ 6 ก็ยังคงแบบแผนจากสมัยรัชกาลที่ 5 แต่เพิ่มน้ำจากเจดียสถานและน้ำที่เสกตามวัดประจำมณฑลต่าง ๆ เข้ามา เป็นต้น

อ่านเพิ่มเติม :

สำหรับผู้ชื่นชอบประวัติศาสตร์ ศิลปะ และวัฒนธรรม แง่มุมต่าง ๆ ทั้งอดีตและร่วมสมัย พลาดไม่ได้กับสิทธิพิเศษ เมื่อสมัครสมาชิกนิตยสารศิลปวัฒนธรรม 12 ฉบับ (1 ปี) ส่งความรู้ถึงบ้านแล้ววันนี้!! สมัครสมาชิกคลิกที่นี่