ทำไม “สงกรานต์” ที่อินเดียบางถิ่นมีทุกเดือน คำว่า “สงกรานต์” หมายถึงอะไร?

ภาพประกอบเนื้อหา - การเล่นสาดน้ำช่วงสงกรานต์ ที่ถนนข้าวสาร เมื่อ 13 เมษายน 2019 (ภาพจาก LILLIAN SUWANRUMPHA / AFP)

สงกรานต์ ตามความเข้าใจของคนจำนวนมากย่อมหมายถึง “วันขึ้นปีใหม่แบบไทย” กินระยะเวลา 3 วัน ระหว่างวันที่ 13-15 เมษายน แต่ก่อนหน้าที่จะมาเป็น 3 วันนี้ วันขึ้นปีใหม่ของไทยก็เคยเปลี่ยนไปมาหลายครั้ง ขณะที่ความหมายและการปฏิบัติช่วงสงกรานต์ในประเทศอื่นก็ปฏิบัติแตกต่างกับของไทย อาทิ สงกรานต์บางถิ่นของอินเดียซึ่งผู้ศึกษาด้านประวัติศาสตร์และวัฒนธรรมไทยเล่าไว้ว่ามีสงกรานต์แทบทุกเดือน

เรื่องราวความเป็นมาของสงกรานต์ ส.พลายน้อย นักเขียนอาวุโสผู้ศึกษาด้านประวัติศาสตร์และวัฒนธรรมอย่างกว้างขวางเคยเขียนเรียบเรียงไว้ทั้งเป็นบทความและรวบรวมเป็นหนังสือ

ตัวอย่างเช่นในบทความ ปีใหม่ในอดีต” เผยแพร่ในนิตยสารศิลปวัฒนธรรม ฉบับเดือนมกราคม 2529 เล่าเกี่ยวกับวันขึ้นปีใหม่ของไทยโดยสันนิษฐานว่า แรกเริ่มนั้นคงจะถือเอาวันแรม 1 ค่ำ เดือนอ้ายเป็นวันขึ้นปีใหม่ เพราะคนโบราณนับข้างแรมเป็นต้นเดือน และเดือนอ้ายก็บ่งบอกชัดเจนว่าเป็นเดือนแรก วันสิ้นเดือนตรงกับวันขึ้น 15 ค่ำ ส่วนวันสิ้นปีตรงกับวันเพ็ญเดือน 12 และวันขึ้นปีใหม่ (ชวด, ฉลู, ขาล ฯลฯ) จะเป็นวันแรม 1 ค่ำ เดือนอ้าย

“เข้าใจกันว่าที่กําหนดเอาเดือนอ้ายเป็นต้นปีก็เพราะในระยะเวลาระหว่างนั้นอยู่ในฤดูหนาว คือพ้นจากฤดูฝนซึ่งอากาศมืดมัวมาเป็นสว่างเหมือนอย่างเป็นเวลาเช้าจึงได้นับเอาเดือนอ้ายเป็นต้นปี”

ตามตำนานเล่ากันว่า จุลศักราช เริ่มใช้เมื่อรุ่งเช้าวันอาทิตย์ ขึ้น 1 ค่ำ เดือน 5 ปีกุน เอกศก ตรงกับพุทธศักราช 1182 วันขึ้นปีใหม่ตามแบบจุลศักราชจึงถือวันขึ้น 1 ค่ำ เดือน 5 ของทุกปีเป็นวันขึ้นต้นปีนักษัตรใหม่ ทั้งนี้ ส.พลายน้อย ระบุว่า การเปลี่ยนปีใหม่โดยเอาเดือนห้ามาเป็นต้นปีนี้ ไทยได้รับแบบอย่างมาจากไหนนั้น ยังไม่พบหลักฐาน

บางท่านว่าได้รับคติมาจากพราหมณ์ซึ่งใช้วันขึ้น 1 ค่ำ เดือน 5 เป็นวันขึ้นปีใหม่ แต่ไทยเราออกจะมีเรื่องยุ่ง คือวันขึ้น 1 ค่ำ เดือน 5 เป็นการเปลี่ยนปีนักษัตร (ชวด ฉลู ขาล ฯลฯ) แล้วต่อมาอีกราว 15 วันพระอาทิตย์ยกขึ้นสู่ราศีเมษแล้วจึงเปลี่ยนศักราชอีกครั้งหนึ่ง ซึ่งในสมัยโบราณใช้จุลศักราช (เป็นเรื่องของโหรที่จะคำนวณให้แน่ชัดว่าวันไหนจึงเปลี่ยนศักราช)

ในสมัยโบราณ วันสงกรานต์ก็ไม่ตรงกับในสมัยนี้ ถ้าแบบปัจจุบันกำหนดไว้ 3 วันคือ 13 เมษายน เป็นวันมหาสงกรานต์ วันที่ 14 เมษายน เป็นวันกลางเรียกว่าวันเนา และวันที่ 15 เป็นวันเถลิงศกซึ่งก็อาจเลยไปวันที่ 16 ก็ได้

แต่สมัยโบราณโหรต้องคำนวณหาวันสงกรานต์ล่วงหน้าทุกปีเพื่อนำมาแจ้งแก่ประชาชน ส.พลายน้อย อธิบาย ภายหลังทางราชการเห็นว่าวันสงกรานต์มักตกระหว่างวันที่ 12 หรือ 13 เมษายน จึงกำหนดวันที่ 13 เมษายนเป็นวันสงกรานต์แน่นอน เพื่อกำหนดวันหยุดราชการได้โดยสะดวก

ทั้งนี้ คำว่า “สงกรานต์” ตามคำอธิบายของส.พลายน้อย ชี้ว่า คำนี้เป็นภาษาสันสกฤต แปลว่า การย่างขึ้น หมายถึงดวงอาทิตย์ย่างขึ้นสู่ราศีใดราศีหนึ่ง เรียกว่า “สงกรานต์” แต่ถ้าดวงอาทิตย์ย้ายจากราศีมีนขึ้นสู่ราศีเมษ เป็นการขึ้นปีใหม่ จะเรียกชื่อพิเศษว่า “มหาสงกรานต์”

ในเมื่อคำว่า “สงกรานต์” มีความหมายดังที่กล่าวข้างต้น ทำให้บางถิ่นของอินเดียมี “สงกรานต์” แทบทุกเดือน ส.พลายน้อย ยกตัวอย่างในปัญจาบมีสงกรานต์เดือนไพศาขะ อันเป็นเดือนที่สองของปี (นับเดือน 5 เป็นต้นปี)

ในอินเดียยังมี “มกรสงกรานต์” ตรงกับเดือนมฤคเศียร (ประมาณ 12-13 มกราคม) ถือกันว่าเป็นวันเริ่มต้นกลางวันของเทวดาและเริ่มต้นเวลากลางคืนของปีศาจ ทั้งนี้ คำว่า “มกรสงกรานต์” ในอินเดียบางทีเรียกว่า “ติลสงกรานต์” คือวันงา เป็นวันที่เอางามาบดทาตัวบูชาไฟและให้พราหมณ์

จะเห็นได้ว่า เรื่อง “สงกรานต์” นี้เกี่ยวข้องหลายแง่มุม สิ่งที่โดดเด่นชัดเจนคือ “ความเชื่อ” ซึ่งสำหรับไทยแล้ว เป็นที่ทราบกันดีว่า ปรากฏการผสมผสานทั้งความเชื่อทางศาสนาแบบพุทธ และเรื่องเหนือธรรมชาติอย่างเรื่องผี ซึ่งในเทศกาลสงกรานต์ก็ปรากฏการเล่นทรงเจ้าเข้าผีกันหลากหลาย

ส.พลายน้อย เล่าเรื่องนี้ไว้ว่า การทรงเจ้าเข้าผีในเทศกาลสงกรานต์นิยมเล่นกันตอนกลางคืนหรือช่วงเย็น โดยนัดหมายไปรวมกันที่ลานบ้านสักหลังหนึ่ง เลือกคนเป็นคนทรง มักหาคนที่ใจอ่อนหรือเคยเข้าทรงมาแล้ว การเล่นทรงเจ้าเข้าผีในแต่ละท้องถิ่นก็แตกต่างกันออกไป บ้างก็มีวิธีแปลกๆ เล่นกันในหมู่ผู้หญิง หรือเด็กๆ อาทิ การเข้าแม่ศรี (บางแห่งเรียกแม่สี) การเข้าผีลิงลมในหมู่เด็กๆ การเล่นผีนางด้งเพื่อความสนุกและหาของที่หายไป

สำหรับในไทยแล้ว ตามประเพณีสงกรานต์ในยุคนี้โดยทั่วไปเทศกาลสงกรานต์ 3 วัน มักจะมีกิจกรรมเรื่องสรงน้ำพระพุทธรูป การดำหัว ก่อพระทราย ทำบุญรูปแบบต่างๆ

สำหรับสงกรานต์ในยุคนี้แม้จะมีข้อจำกัดเรื่องการทำกิจกรรมเพื่อเฝ้าระวังการแพร่ระบาดของไวรัสโควิด-19 แต่ยังมีบางกิจกรรมในเทศกาลสงกรานต์ที่ยังสามารถทำได้ และมีผู้จัดกิจกรรมให้ประชาชนได้กันมากมายหลายแห่ง

สำหรับผู้ที่สนใจการสรงน้ำห้ามพลาด! ไอคอนสยามจัดงาน “ไอคอนสยามมหัศจรรย์เจ้าพระยา มหาสงกรานต์” ICONSIAM THE ICONIC SONGKRAN FESTIVAL 2021 อัญเชิญพระพุทธรูปคู่บ้านคู่เมือง 4 ภาค ได้แก่ หลวงพ่อโสธร จ.ฉะเชิงเทรา, พระพุทธสิหิงค์ จ.นครศรีธรรมราช, พระเชียงแสน จ.เชียงใหม่ และหลวงพ่อพระใส จ.หนองคาย มาให้สรงน้ำ

การสรงน้ำในงานนี้ ยังใช้น้ำจากแหล่งน้ำศักดิ์สิทธิ์ประจำจังหวัดตั้งแต่โบราณทั้ง 4 ภาค ประกอบด้วย จากวัดหน้าพระลาน จ.นครศรีธรรมราช, จากสระพญานาค จ.หนองคาย, จากคลองท่าลาด จ.ฉะเชิงเทรา และจากวัดบุพพาราม จ.เชียงใหม่ เพื่อความเป็นสิริมงคลในช่วงเทศกาลงกรานต์นี้

งาน “ไอคอนสยามมหัศจรรย์เจ้าพระยา มหาสงกรานต์” ICONSIAM THE ICONIC SONGKRAN FESTIVAL 2021 จัดตั้งแต่วันที่ 9 ถึง 18 เมษายน 2564 ณ เจริญนคร ฮอลล์ ชั้น M ไอคอนสยาม ถนนเจริญนคร เดินทางอย่างสะดวกและรวดเร็วโดยรถไฟฟ้าสายสีทอง สอบถามรายละเอียดเพิ่มเติม โทร.1338 หรือ www.iconsiam.com

คลิกอ่านเพิ่มเติม : สงกรานต์ 3 วัน 13-15 เม.ย.เริ่มมีเมื่อใด ปีใหม่ไทยในอดีตเปลี่ยนไปมา ชาวบ้านตามตรวจดูวันเอง

 

SUMMER SALE! ลดราคาพิเศษกลับมาแล้ว สมัครสมาชิกรายปีนิตยสาร ศิลปวัฒนธรรม ลดราคา 40% เฉพาะสมัครวันที่ 1-30 เม.ย. 64 คลิกดูข้อมูลเพิ่มและสมัครที่นี่


อ้างอิง:

ส. พลายน้อย. ตรุษสงกรานต์. พิมพ์ครั้งที่ 2. กรุงเทพฯ : มติชน, 2547.

__________. “ปีใหม่ในอดีต” ใน, ศิลปวัฒนธรรม ฉบับเดือนมกราคม 2529.


เผยแพร่เนื้อหาในระบบออนไลน์ครั้งแรกเมื่อ 8 เมษายน 2564

บทความก่อนหน้านี้
บทความถัดไป