| ผู้เขียน | ธนกฤต ก้องเวหา |
|---|---|
| เผยแพร่ |
“พระมหาชฎา” คือหนึ่งในราชศิราภรณ์หรือเครื่องประดับศีรษะของพระเจ้าแผ่นดิน มีศักดิ์สูงรองจากเครื่องราชศิราภรณ์ประเภทมงกุฎ อย่าง “พระมหาพิชัยมงกุฎ” บางครั้งจึงเรียกว่า “มงกุฎรอง”
แล้ว “ชฎา” ต่างจาก “มงกุฎ” อย่างไร?
คำว่า “ชฎา” สันนิษฐานว่ามาจากคำในภาษาสันสกฤต ว่า “ชฏ” (ชะ-ตะ) แปลว่า กลุ่มผมที่ขดบิดไปมา แบบมุ่นมวยผม (อันยุ่งเหยิง) ของฤษีหรือนักพรตในอินเดีย หรือมุ่นพระเกศาของพระศิวะ ที่รวบขึ้นรัดด้วยประคำ เรียก “ชฏามกุฏ”
ต่อมาเมื่อมีการสร้างศิราภรณ์ประเภท “ลอมพอก” ใช้ผ้าโพกพันเป็นยอดแหลมสูงจนมีลักษณะคล้ายมงกุฎ จึงเรียกศิราภรณ์ประเภทนี้ว่า “ชฎา” เพื่อให้แตกต่างจากมงกุฎที่เรียกกันอยู่ก่อนแล้ว
หม่อมราชวงศ์คึกฤทธิ์ ปราโมช นักการเมืองและนักประพันธ์ สันนิษฐานว่า ชฎายอดปัดคลี่คลายมาจากยอดของลอมพอกอันทำจากผ้าบิดเป็นเกลียว เมื่อเจ้านายใช้ทรงจึงมีเกี้ยวทองประดับสวมครอบไปเป็นชั้น ๆ เหลือแต่ปลายโผล่ไว้ให้เห็นทรงเดิมที่เป็นผ้าโพกอยู่ข้างใน
สอดคล้องกับข้อสันนิษฐานของ พิทยา บุนนาค นักวิชาการประวัติศาสตร์ศิลปะ ที่ระบุว่า ลอมพอกคงมีที่มาจากศิราภรณ์ของบุรุษชั้นสูงในแถบอิหร่าน ซึ่งสวมผ้าโพกศีรษะพันไว้บนแกนผ้าแข็งทรงสูงมียอดแหลม และเปลี่ยนเป็นโลหะแทนผ้าเมื่อยามออกรบ แกนผ้าหรือโลหะยอดแหลมข้างในก็คือที่มาของลอมพอก
พัฒนาการของ “ชฎา” จึงมาจากลอมพอกและสัมพันธ์กับมุ่นมวยผม ส่วน “มงกุฎ” คือศิราภรณ์แสดงเกียรติยศหรือสถานะของผู้สวมใส่ ไม่ได้เกี่ยวข้องกับผมบนศีรษะโดยตรง
“พระชฎา” หรือชฎาชั้นสูงที่เป็นราชศิราภรณ์สำหรับพระมหากษัตริย์ในสมัยรัตนโกสินทร์ เริ่มสร้างกันมาตั้งแต่สมัยพระบาทสมเด็จพระพุทธยอดฟ้าจุฬาโลกมหาราช รัชกาลที่ 1 ดังปรากฏนาม “พระมหาชฎา” ในการพระราชพิธีบรมราชาภิเษก พ.ศ. 2328 เรียงลำดับตามศักดิ์ของพระชฎา ได้แก่ พระชฎาห้ายอด พระชฎาพระกลีบ และ พระชฎาเดินหน
1. พระชฎาห้ายอด หรือ พระชฎามหากฐิน ปัจจุบันมี 4 องค์ คือ ของรัชกาลที่ 1 รัชกาลที่ 5 รัชกาลที่ 6 และรัชกาลที่ 7 ทั้ง 4 องค์ทำด้วยทองคำลงยาประดับเพชร ประกอบด้วย มาลา เกี้ยว ยอด 5 แฉก (ที่มาของชื่อ) ยอดกลางสูง อีก 4 ยอดเล็กและต่ำกว่า ปลายสะบัดไปข้างหลัง ตรงกระหม่อมติดกระจังโดยรอบเป็นชั้น ๆ มีกรรเจียกจร ยอดส่วนล่างปักใบสน หรือขนนกวายุภักษ์ หรือขนนกการะเวก หรือดอกไม้ทองคำทำคล้ายขนนก ที่เรียกว่า “ยี่ก่า”
พระชฎาห้ายอดใช้สำหรับทรงในพระราชพิธีสำคัญ เช่น เสด็จพระราชดำเนินกระบวนพยุหยาตราเลียบพระนคร หรือเสด็จพระราชดำเนินพระราชทานผ้าพระกฐิน
2. พระชฎากลีบ สร้างในสมัยรัชกาลที่ 1 ทำด้วยทองคำลงยาประดับเพชร ส่วนประกอบคือ มาลา (ไม่มีเกี้ยว) ส่วนยอดค่อนข้างแบน จำหลักเป็นกลีบ ปลายสะบัดไปข้างหลัง ตรงกระหม่อมติดกระจัง มีใบสนและกรรเจียกจร
3. พระชฎาเดินหน สร้างในสมัยรัชกาลที่ 1 ทำด้วยทองคำลงยาประดับเพชร ส่วนประกอบคือ มาลา เกี้ยว ส่วนยอดค่อนข้างแบน มีลวดลาย ปลายสะบัดไปข้างหลัง ตรงกระหม่อมไม่ติดกระจัง แต่มีสาแหรกแปดยึดมาลากับเกี้ยวให้ติดกัน มีใบสนและกรรเจียกจร เป็นพระชฎาที่เคยพระราชทานให้เจ้านายบางพระองค์ทรงด้วย
นอกจาก “พระชฎา” ยังมีชฎาประเภทอื่น ๆ ที่ไม่ใช่เครื่องราชศิราภรณ์สำหรับพระมหากษัตริย์ ได้แก่ ชฎาพอก ทำด้วยผ้าหรือกระดาษ คล้ายลอมพอก แต่มีเกี้ยว ประดับดอกไม้ทองหรือเงิน ใช้สวมพระศพเจ้านายและขุนนางที่ได้รับเกียรติบรรจุโกศ ชฎาแปลง คล้ายพระชฎากลีบ แต่ไม่มีลวดลายจำหลักหรือลายเขียน
นอกจากนี้ ยังมี ชฎาดอกลำโพง ที่เหมือนมงกุฎยอดจีบ ชฎามนุษย์ ที่ยอดพันด้วยผ้า ใช้ในราชการ เหมือนลอมพอก และ ชฎายักษ์ คือชฎารูปทรงอื่น ๆ (นอกจากที่กล่าวไป) สมเด็จฯ เจ้าฟ้ากรมพระยานริศรานุวัดติวงศ์ ทรงเรียกชฎากลุ่มนี้ว่า “ชฎาขอม”
อ่านเพิ่มเติม :
- ค้นหาความจริง “พระมหามงกุฎสยาม” ที่พลัดพรากอยู่นอกแผ่นดินไทย
- เครื่องราชกกุธภัณฑ์ เครื่องแสดงสถานะพระราชา ย้อนรากอิทธิพลอินเดียสู่รัตนโกสินทร์
- ร่องรอย “พระมหามงกุฎ” และของที่ราชวงศ์ไทยพระราชทานกษัตริย์กัมพูชา สมัยรัตนโกสินทร์
อ้างอิง :
พิชญา สุ่มจินดา. พระชฎาห้ายอดในพระบรมโกศ. นิตยสารศิลปวัฒนธรรม ฉบับพฤศจิกายน พ.ศ. 2559.
สำนักงานราชบัณฑิตยสภา. ชฎา. จดหมายข่าวราชบัณฑิตยสถาน ปีที่ 3 ฉบับที่ 26 กรกฎาคม 2536. สืบค้นเมื่อ 1 ธันวาคม พ.ศ. 2568. (ออนไลน์)
สำนักบรรณสารสนเทศ มหาวิทยาลัยสุโขทัยธรรมาธิราช. นิทรรศการออนไลน์ : เครื่องราชศิราภรณ์พระมหากษัตริย์. สืบค้นเมื่อ 1 ธันวาคม พ.ศ. 2568. จาก https://library.stou.ac.th/wp-content/odi/online/exhibition-Racha-Ratchasiri/threecolumn.html
เผยแพร่ในระบบออนไลน์ครั้งแรกเมื่อ 1 ธันวาคม 2568
