“พระราชพิธีเปลี่ยนเครื่องทรงพระแก้วมรกต” 1 ปี มี 3 ครั้ง เวลาใด ทรงเครื่องอย่างไร?

“พระราชพิธีเปลี่ยนเครื่องทรงพระพุทธมหามณีรัตนปฏิมากร” หรือ “พระราชพิธีเปลี่ยนเครื่องทรงพระแก้วมรกต” เป็นพระราชพิธีที่ใน 1 ปีจะมี 3 ครั้ง ซึ่งพระมหากษัตริย์จะทรงประกอบพิธีดังกล่าวในวันเริ่มฤดูกาลทุกฤดูกาลเป็นประจำทุกปี (หากทรงติดพระราชภารกิจอย่างอื่น จะโปรดเกล้าฯ ให้เจ้านายอันเป็นพระบรมวงศ์เสด็จฯ แทน)

ในอดีตพระราชพิธีดังกล่าวจะจัดขึ้นเพียง 2 ฤดูเท่านั้น ได้แก่ ฤดูร้อน และฤดูฝน ตามการริเริ่มของพระบาทสมเด็จพระยอดฟ้าจุฬาโลกมหาราช รัชกาลที่ 1 ที่มีพระราชศรัทธาสร้างเครื่องทรงเพื่อถวายเป็นพุทธบูชา 

ต่อมา พระบาทสมเด็จพระนั่งเกล้าเจ้าอยู่หัว รัชกาลที่ 3 ทรงสร้างเครื่องทรงสำหรับฤดูหนาวขึ้นเพื่อถวายเป็นพุทธบูชาอีก 1 ชุด จนครบ 3 ฤดู แต่ละช่วงแบ่งเวลาได้ดังนี้

ฤดูร้อน กำหนด วันแรม 1 ค่ำ เดือน 4 (ราวเดือนมีนาคม)

ฤดูฝน กำหนด วันแรม 1 ค่ำ เดือน 8 (ราวเดือนกรกฎาคม)

ฤดูหนาว กำหนด วันแรม 1 ค่ำ เดือน 12 (ราวเดือนพฤศจิกายน) ซึ่งหมดฤดูกฐินแล้ว

เครื่องทรงสำหรับพระแก้วมรกตในแต่ละฤดูนั้นจะแตกต่างกันไป 

สำหรับฤดูร้อนจะมีรายละเอียดเยอะมากที่สุด คร่าว ๆ ดังนี้

1. มงกุฎทองคำลงยาฝังพลอยและทับทิม มีดอกไม้ประจำทิศฝังเพชรทั้ง 3 ชั้น ยอดมงกุฎฝังเพชร 7 เม็ด มีระย้าฝังเพชร และใต้ระย้ามีปลอกทองคำฝังเพชร

2. พระกรรเจียกข้างซ้าย-ขวาทองคำลงยาฝังเพชรและทับทิม มีดอกไม้ไหวมงคลเพชรรอบ ตรงกลางมีไพฑูรย์ฝัง

3. ฉลองพระศอทับพระอังสาลงทองคำลงยาราชาวดีประดับบุษราคัม ตกแต่งด้วยอัญมณีหลากหลาย มีพระนพทองคำลงยาฝังพลอยทั้ง 2 ข้าง กนกข้างทองคำลงยาประดับเพชรและพลอย

4. ทับทรวงทองคำลงยาประดับทับทิมใหญ่และเล็ก มีสังวาลทับทรวงฝังบุษยน้ำเพชร ตรงกลางฝังดอกบุษราคัม

5. ตาบข้างทองคำฝังเพชรและทับทิม 2 ตาบ มีพระสังวาลต่อตาบฝังบุษยน้ำเพชร กลางฝังบุษราคัม

6. ตาบหลังทองคำฝังนิล ไพฑูรย์ มุกดา ทับทิม มุกดา มีพระสังวาลต่อตาบฝังบุษยนํ้าเพชร กลางฝังบุษราคัม 

7. พระสังวาลทองคำดอกฝังมุกดาและมีลูกคั่นฝังมุกดา

8. พระสังวาลทองคำดอกจิกสายคู่ มีดอกประจำยามฝังเพชร ทับทิม มรกต บุษราคัม ไพฑูรย์ นิล มุกดาโกเมน

9. ต้นพระกรเบื้องขวา-ซ้ายทองคำลงยา รอบฝังบุษราคัม ไพฑูรย์ มุกดา กระจังฝังบุษยนํ้าเพชร มีดอกประจำยาม ฝังเพชร

10. กองเชิงครึ่งซีกทองคำลงยาฝังมุกดาและโกเมน

11. วัดพระองค์ด้านหน้าครึ่งซีกทองคำลงยาฝังนิล นอกนั้นฝังพลอยสีต่าง ๆ

12. เชิงสนับเพลาข้างซ้าย-ขวา ทองคำลงยาฝังโกเมน ลายขอบฝังบุษยนํ้าเพชร

13. ปลายพระกรครึ่งซีกข้างซ้าย-ขวา ทองคำลงยาฝังมุกดา นอกนั้นฝังพลอยสีต่าง ๆ

14. พระธำมรงค์ (ไม่มีก้าน) ทองคำฝังเพชร ติดกัน 5 ยอด มีมงคลเพชร 3 ยอด ไม่มีมงคลเพชร 2 ยอด

พระธำมรงค์ทองคำหัวมณฑป มีมงคลเพชร 2 ชั้น ยอดฝังเพชร บ่าข้างหนึ่งฝังพลอย

พระธำมรงค์ทองคำ กลางฝังไพฑูรย์ บ่าข้างหนึ่งฝังบุษยนํ้าเพชร

พระธำมรงค์ทองคำมงคลเพชร ยอดฝังเพชร

สำหรับเครื่องทรงฤดูฝนและฤดูหนาวจะมีรายละเอียดน้อยกว่า

เครื่องทรงสำหรับฤดูฝน

1. พระศกทองคำประดับเพชร พระรัศมีทองคำลงยา ประดับด้วยพลอยและเพชร

2. ผ้าสังฆาฏิทองคำมีดอกไม้ กลางผืนประดับด้วยเพชร นอกนั้นเป็นพลอยสีต่าง ๆ

เครื่องทรงสำหรับฤดูหนาว

1. พระศกทองคำประดับเพชร มีพระรัศมีทองคำลงยาประดับเพชร

2. ผ้าคลุมทองคำลงยา ริมสองข้างและชายสองข้างประดับเพชรและพลอย มีดุมทองคำประดับเพชร 2 ดุม และสายสร้อยทองคำ 4 สาย

ทั้งหมดนี้คือเครื่องทรง 3 ฤดูที่ปรากฏใน “พระราชพิธีเปลี่ยนเครื่องทรงพระแก้วมรกต” 

อ่านเพิ่มเติม :

• รัชกาลที่ 4 ทรงปฏิเสธตำนานเทวดาสร้างพระแก้วมรกต
• “พระแก้วมรกต” ในพระราชวังหลวงที่พนมเปญต่างกับไทยไหม วัสดุในพระวิหารมูลค่าเท่าใด
• ตามรอยพระแก้วมรกต มี “วัดพระแก้ว” หรือที่ประดิษฐานพระแก้วมรกต อยู่ไหนบ้าง?

สำหรับผู้ชื่นชอบประวัติศาสตร์ ศิลปะ และวัฒนธรรม แง่มุมต่าง ๆ ทั้งอดีตและร่วมสมัย พลาดไม่ได้กับสิทธิพิเศษ เมื่อสมัครสมาชิกนิตยสารศิลปวัฒนธรรม 12 ฉบับ (1 ปี) ส่งความรู้ถึงบ้านแล้ววันนี้!! สมัครสมาชิกคลิกที่นี่

อ้างอิง : 

ประวัติพระแก้วมรกตและพระสยามเทวาธิราช. [ม.ป.ท.]:บัวหลวงการพิมพ์, 2524. สืบค้นเมื่อวันที่ 1981. https://digital.library.tu.ac.th/tu_dc/frontend/Info/item/dc:3191.

เผยแพร่ในระบบออนไลน์ครั้งแรกเมื่อ 6 พฤศจิกายน 2568