พระราชพิธีรัชมังคลาภิเษก รัชกาลที่ 5 ทรงครองราชย์ 40 ปี มีกระบวนแห่อะไรบ้าง?

พระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว (รัชกาลที่ 5) ทรงครองราชย์ตั้งแต่วันที่ 1 ตุลาคม พ.ศ. 2411 ถึงวันที่ 23 ตุลาคม พ.ศ. 2453 รวมระยะเวลาแล้วกว่า 42 ปี

ใน พ.ศ. 2451 ซึ่งเป็นปีที่พระองค์ทรงครองสิริราชสมบัติ 40 ปี นับว่ายาวนานกว่าพระมหากษัตริย์พระองค์ใดในประวัติศาสตร์สยาม จึงมีการจัด “พระราชพิธีรัชมังคลาภิเษก” ขึ้น เป็นพระราชพิธีที่รัชกาลที่ 5 ทรงบำเพ็ญพระราชกุศลถวายแด่พระมหากษัตริยาธิราชเจ้า และสมโภชสิริราชสมบัติเนื่องในมหามงคลสมัยที่พระองค์ทรงครองราชย์ 40 ปี

พระราชพิธีดังกล่าวจัดขึ้น 4 วัน ตั้งแต่วันที่ 10-13 พฤศจิกายน พ.ศ. 2451 ซึ่งในพระราชพิธีวันสุดท้าย สมเด็จพระบรมโอรสาธิราช เจ้าฟ้ามหาวชิราวุธ สยามมกุฎราชกุมาร ทรงจัดกระบวนแห่พิเศษชื่อว่า “กระบวนการเลิกทาส” เพื่อเทิดพระเกียรติรัชกาลที่ 5

สาเหตุที่มีกระบวนแห่นี้ เพราะหากดูประวัติศาสตร์การเลิกทาสในสยาม จะพบว่ารัชกาลที่ 5 ทรงออก “พระราชบัญญัติพิกัดกระเษียรอายุลูกทาษลูกไท” พ.ศ. 2417

จากนั้นทรงออกประกาศและพระราชบัญญัติเป็นครั้งๆ ให้ทาสตามมณฑลต่างๆ มีโอกาสไถ่ถอนตนเองเป็นอิสระ

กระทั่ง พ.ศ. 2448 ทรงออก “พระราชบัญญัติทาษรัคนโกสินทรศก 124” ให้มีผลบังคับใช้ทั่วประเทศ จึงถือกันว่าปีนั้นเป็นปีที่ยกเลิกระบบทาส

ด้วยพระมหากรุณาธิคุณของรัชกาลที่ 5 เรื่องการเลิกทาสนี้เอง สมเด็จฯ เจ้าฟ้ามหาวชิราวุธ จึงทรงเห็นควรให้มีการแสดงออก ให้ผู้เข้าร่วมพระราชพิธีได้รับรู้ความสำคัญของพระราชกรณียกิจ จึงเกิดกระบวนการเลิกทาสขึ้นนั่นเอง ดังมีพระราชหัตถเลขาถึงรัชกาลที่ 5 ว่า

“การแห่เฉลิมพระเกียรตินั้นจะได้จัดกระบวนล้วนเป็นเครื่องหมายแทนบรรดาสิ่งของ หรือการงานอันเป็นคุณประโยชน์แก่ชาติบ้านเมือง ซึ่งได้จัดให้มีขึ้นในรัชกาลของใต้ฝ่าละอองธุลีพระบาทเป็นการรวบรวมมาแสดงด้วยรูป เพื่อให้เกียรติยศปรากฏแก่ตาแก่ใจของผู้ที่ได้มาดู แลปรากฏแก่ใจของผู้ที่ได้ยินได้ฟังต่อไปด้วย…”

นอกจากกระบวนการเลิกทาสในชุดกระบวนพิเศษแล้ว วันสุดท้ายของพระราชพิธีนี้ยังมีกระบวนแห่อื่นๆ อีก รวมทั้งหมด 68 กระบวน จากกระทรวงต่างๆ อาทิ กระทรวงมหาดไทย กระทรวงกลาโหม กระทรวงนครบาล กระทรวงพระคลัง ฯลฯ

รายละเอียดกระบวนต่างๆ ในพระราชพิธี มีเช่น… (จัดย่อหน้าใหม่โดยผู้เขียนบทความออนไลน์)

“กระบวนพิเศษต่างๆ คือ 1 กระบวนการเลิกทาษ ข้าพระพุทธเจ้า (สมเด็จฯ เจ้าฟ้ามหาวชิราวุธ-ศิลปวัฒนธรรมออนไลน์) จัดกระบวนหนึ่ง 2 กระบวนโรงเลื่อยจักร ข้าพระพุทธเจ้ารับจะพูดกับห้างกิมเซ่งหลี ให้เขาจัดกระบวนหนึ่ง

3 กระบวนโรงสีไฟ ข้าพระพุทธเจ้าจะรับพูดกับนายถมยา ให้เขาจัดกระบวนหนึ่ง 4 กระบวนโรงพิมพ์ข้าพระพุทธเจ้าจะรับพูดกับหลวงดำรงธรรมสารให้เขาจัดกระบวนหนึ่ง 5 กระบวนรถราง

6 กระบวนรถไฟฟ้า 7 กระบวนรถลาก 8 กระบวนรถไบสิเกอล 9 กระบวนเรือมอเตอร์ 10 กระบวนโรงทำกระเบื้อง 11 กระบวนวัดต่างๆ 12 กระบวนพระที่นั่งต่างๆ ที่สร้างรวม 2 กระบวน สมเด็จเจ้าฟ้ากรมขุนนครสวรรค์รับทรงจัด

15 กระบวนรถมอเตอร์ มอบถวายกรมหมื่นราชบุรีทรงจัด 16 กระบวนรถม้าจะมอบให้เจ้าหมื่นไวยวรนาถจัด 17 กระบวนโรงทำอิฐจะมอบให้พระยาวรพงษ์พิพัฒน์จัด 18 กระบวนโรงทำโซดาน้ำแข็ง กรมขุนสรรพสารรับทรงจัด 19 กระบวนธนาคาร กรมหลวงดำรงรับสั่งกับสรรพากรให้จัด รวมทั้งสิ้น 68 กระบวน…”

กระบวนต่างๆ ในพระราชพิธีรัชมังคลาภิเษก พ.ศ. 2451 จึงเป็นการแสดงออกถึงความจงรักภักดีที่ปวงชนชาวสยามมีแต่รัชกาลที่ 5 ขณะเดียวกันก็สะท้อนสภาพสังคมสมัยนั้นได้ด้วยเช่นกัน

อ่านเพิ่มเติม : 

• “ซุ้มช้าง” สูงเท่าตึก 7 ชั้น สร้างรับเสด็จรัชกาลที่ 5 ทำจากอะไร?
• “เจ้าจอมมารดาแข” เจ้าจอมมารดาท่านแรกในรัชกาลที่ 5
• เจ้าจอมมารดาทับทิม ในรัชกาลที่ 5 ผู้มีอัธยาศัยดี มีแต่คนชอบทั้งวัง

สำหรับผู้ชื่นชอบประวัติศาสตร์ ศิลปะ และวัฒนธรรม แง่มุมต่าง ๆ ทั้งอดีตและร่วมสมัย พลาดไม่ได้กับสิทธิพิเศษ เมื่อสมัครสมาชิกนิตยสารศิลปวัฒนธรรม 12 ฉบับ (1 ปี) ส่งความรู้ถึงบ้านแล้ววันนี้!! สมัครสมาชิกคลิกที่นี่

อ้างอิง :

ญาณินี ไพทยวัฒน์. ทาสไท(ย) : อำนาจ ความกรุณา และปิยมหาราชในภาพจำ. กรุงเทพฯ : มติชน, 2566.

เผยแพร่ในระบบออนไลน์ครั้งแรกเมื่อ 29 กันยายน 2568