แยกกันนั่ง แยกกันกิน ชนชั้นนำยุคสามก๊ก เล่าปี่ กวนอู เตียวหุย ไม่มีใครกินโต๊ะเดียวกัน

ภาพวาดงานเลี้ยงอาหารค่ำที่บ้านของห่านซีไฉ่ ขุนนางยุคราชวงศ์ถัง จะเห็นว่ามีการแยกอาหารเป็นสำรับเฉพาะบุคคล และมีการใช้เก้าอี้นั่งในวงอาหารแล้ว (ภาพจาก “ประวัติศาสตร์จีนฉบับย่อ” สนพ.มติชน)

จีนเป็นชาติที่เคร่งครัดระเบียบประเพณีมาแต่โบราณ บางเรื่องก็เป็นเรื่องดีเกิดประโยชน์ บางเรื่องก็เป็นความเยอะเข้าขั้นหยุมหยิม แต่เมื่อสภาพแวดล้อมทางสังคมเปลี่ยนประเพณีบางอย่างก็มีการเปลี่ยนแปลงตาม เช่น การกินอาหารแยกสำรับเฉพาะตัว

ยุคสามก๊ก ชนชั้นสูงจะกินอาหารโดยจัดสํารับแยกเฉพาะแต่ละคน ในรัชกาลพระเจ้าเลนเต้ (ฮั่นหลิง) ตั่งของชาวหูแพร่เข้าจีน รูปร่างคล้ายตั่งเตี้ยๆ ในปัจจุบัน เป็นของใช้เฉพาะกษัตริย์ ขุนนางทั่วไปไม่มีสิทธิใช้ ดังนั้นในยุคราชวงศ์ฮั่นถึงสามก๊ก คนจีนจงหยวน (ภาคเหนือ) โดยทั่วไปยังนั่งกินอาหารบนพื้นเสื่อ ด้านหน้าวางสํารับอาหารไว้คนละสํารับทุกคน สํารับของชนชั้นสูงมักมีอาหาร 7 จาน ชาวบ้านมีอาหารไม่กี่จาน

ก่อนยุคสามก๊ก ราชวงศ์ฮั่นมีจารีตในเรื่องอาหารการกินยังเข้มงวด ดังเช่นในคัมภีร์หลุนอีว์ (วิจารณพจน์) บทเชียงต่าง บันทึก เรื่องขงจื๊อกําหนดเรื่องการกินไว้ตอนหนึ่งว่า

“ (อาหารที่) สีผิดปกติไม่กิน มีกลิ่นเหม็นไม่กิน ปรุงไม่ดีไม่กิน ไม่ใช่เวลาไม่กิน ปรุงผิดแบบแผนไม่กิน ตัดหั่นไม่ถูกต้องเรียบร้อยไม่กิน ไม่มีน้ำจิ้มที่เหมาะสมไม่กิน”

นั่นคือสุภาพชนไม่กินอาหารบูดเสีย ไม่กินอาหารนอกเวลา ฯลฯ

นอกจากนี้วัฒนธรรมขงจื้อยังเข้มงวดเรื่องลําดับสูงต่ำของตําแหน่งที่นั่ง ซึ่งไม่เป็นความสูงต่ำของที่นั่งจริงแบบตรงไปจรงมา หากเป็นความสูงต่ำที่กำหนดตามทิศที่นั่ง เช่น ใน “งานเลี้ยงที่หงเหมิน” เซี่ยงอีว์ (อู่ป่าหวางหรือฆ้อปาอ๋อง) นั่งหันหน้าไปทางตะวันออก เป็นตําแหน่งที่มีเกียรติสูงสุด ฟ่านเจิงที่ปรึกษา ซึ่งเสี่ยงอีว์เคารพเรียกว่า “พ่อรอง” นั่งหันหน้าไปทางใต้ เป็นเกียรติ รองลงมา หลิวปัง (เล่าปัง) นั่งหันหน้าไปทางเหนือ มีเกียรติเป็นอันดับสาม จางเหลียง (เตียวเหลียง) นั่งหันหน้าไปทางตะวันตก เป็นที่นั่งสุดท้าย

ที่นั่งทั้งสี่นี้หันหน้าไปคนละทิศ ด้านหน้าของทุกคนมีสํารับคนละสํารับ แยกอาหารกัน ส่วนเหล้าใส่อ่างใหญ่ไว้ตรงกลาง มีคนรับใช้คอยตักให้แขก ดังนั้นใน ยุคราชวงศ์ฮั่นถึงสามก๊ก เมื่อนั่งกินข้าวด้วยกัน แต่ละคนนั่งห่างกันมาก

ถึงยุคราชวงศ์ถัง-ซ่ง ตั่งหรือเก้าอี้ของอนารยชนทางตะวันตกของประเทศจีนแพร่เข้ามามาก ผู้คนจึงค่อยๆ เลิกการนั่งกับพื้นมาเป็นนั่งตั่งหรือเก้าอี้กินอาหาร

การนั่งเก้าอี้สูงก็มีที่ว่างให้ร่างกายเคลื่อนไหวได้มากขึ้น การปฏิสัมพันธ์ก็ยิ่งร่นระยะใกล้เข้ามา ความเสมอภาคลักษณะนี้ก็ปรากฏขึ้น คือคนเริ่มนั่งใกล้กัน และกินอาหารร่วมโต๊ะเดียวกัน

จึงกล่าวได้ว่า ระบบการแยกสํารับอาหารคือความเข้มงวดของจารีต เรื่องลําดับชั้น การร่วมสํารับอาหารเป็นสัญลักษณ์ของความเสมอภาคทาง สังคมประการหนึ่ง

การสำรับอาหาร แยกโต๊ะกันในการกินอาหารในอดีตเป็นเรื่องของเกียรติยศ ศักดินา ส่วนที่กำลังเกิดขึ้นเป็น New Normal ปัจจุบัน เพื่อป้องกันการระบาดของเชื้อโรค เห็นแล้วอดนึกถึงคำพูดของนักวิชาการท่านหนึ่งที่ว่า  “The only thing new in the world is the history you do not know.”

พิเศษ ลด 40%! สมัครสมาชิกนิตยสารศิลปวัฒนธรรม ลดราคาพิเศษ 40% เฉพาะสมัครวันนี้ถึง 30 มิถุนายน 2563 เท่านั้น คลิกดูรายละเอียดที่นี่


ข้อมูลจาก

หลี่ฉวนจวินและคณะ (เขียน), ถาวร สิกขโกศล (แปล) . 101 คำถามสามก๊ก, สำนักพิมพ์มติชน กรกฎาคม 2556


เผยแพร่ข้อมูลในระบบออนไลน์ครั้งแรกเมื่อ 24 มิถุนายน 2563

บทความก่อนหน้านี้
บทความถัดไป