“หม่อมส้มจีน” นักร้องสตรีไทยคนแรกที่ได้รับเลือกให้อัดแผ่นเสียง

(ภาพจาก "สยามสังคีต")

หม่อมส้มจีน นับได้ว่าเป็นนักร้องหญิงของไทยคนแรกที่ได้รับการคัดเลือกให้ร้องเพลงบันทึกแผ่นเสียงตั้งแต่ก่อน พ.ศ. 2449 โดยบริษัท แกรมโมโฟน คอนเสิร์ต เร็กคอร์ด สาขาบางกอก อัดเสียงลงบนแผ่นขี้ผึ้งในกรุงเทพฯ แล้วส่งไปทำแม่พิมพ์ อัดเป็นแผ่นครั่งสีดำที่เมืองแฮนโนเวอร์ เยอรมนี แผ่นเสียงชุดนี้อัดหน้าเดียว ส่วนด้านหลังพิมพ์เป็นตราของบริษัท เป็นรูปเทวดาฝรั่ง มีปีก ขีดร่องรูปวงกลมบนแผ่นเสียง ซึ่งเป็นตราของบริษัท แอนเจิ้ลแกรมโมโฟน (ภายหลังแปลี่ยนชื่อเป็น บริษัท แอนเจิ้ลเร็กคอร์ด)

แล้วหม่อมส้มจีน “เสียงดี” ขนาดไหน?

พระเจ้าบรมวงศ์เธอ พระองค์เจ้าเหมวดี พระราชธิดาองค์สุดท้องในพระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว ทรงเคยเล่าประทานนายแพทย์พูนพิศ อมาตยกุล ว่า หม่อมส้มจีนมีเสียงเล็กแหลมดัง ร้องเพลงหมดจด ชัดถ้อยชัดคำ ลีลาการเอื้อนละเอียดละออหมดจด นับว่าเป็นคนร้องเก่งมาก พระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวโปรดว่า ร้องเพลงดีและทรงคุ้นเคยจนถึงบันทึกชื่อหม่อมส้มจีนไว้ในหนังสือพระราชนิพนธ์ไกลบ้าน

พระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวเมื่อครั้งเสด็จประพาสยุโรป ครั้งที่ 2 (พ.ศ. 2450) ทรงบันทึกในพระราชหัตถเลขา ฉบับที่ 26 ใน ไกลบ้าน ว่า ขณะที่อยู่ในเมืองฮัมบูร์ก ประเทศเยอรมนีนั้น ได้มีผู้ส่งแผ่นเสียงหม่อมส้มจีนร้องขึ้นไปถวายให้ทรงฟังชุดหนึ่ง คือ แผ่นเสียงชุดแรกที่กล่าวถึงนี้ ทรงบันทึกว่า “มีเพลงแสนเสนาะนั้น เพลงหนึ่ง ยายส้มจีนร้อง”

แผ่นเสียงของบริษัท กรามาโฟน คอนเสริ์ท เร็คคอร์ด ที่บันทึกเสียงหม่อมส้มจีน (ภาพจาก “สยามสังคีต”)

แผ่นเสียงชุดดังกล่าวนั้น หม่อมส้มจีนร้องอยู่ 2 เพลง คือเพลงแสนเสนาะ และเพลงบุหลัน แต่การพิมพ์ชื่อผิด โดยพิมพ์ชื่อหม่อมส้มจีนเป็น “ซ่มจีน” และเพลงบุหลันเป็น “บูหลัน”

ผลงานของหม่อมส้มจีนต่อมาได้บันทึกเป็นจานเสียงกับบริษัท International Talking Machine เป็นแผ่นเสียงโอเดี้ยน ตราตึก จำนวนมาก ปรากฎบนหน้าแผ่นเสียงว่า ใช้พิณพาทย์วงนายแปลก (พระยาประสานดุริยศัพท์-แปลก ประสานศัพท์) นายสอน (หลวงประดิษฐไพเราะ-ศร ศิลปบรรเลง) ซึ่งก็คือ วงของวังบูรพาภิรมย์นั่นเอง เพลงที่บันทึกไว้มี ตับนางลอย, เขมรใหญ่ 3 ชั้น, ลมหวน 3 ชั้น, มโหรีตับแขกมอญ, มาลีหวน 3 ชั้น, แสนเสนาะ 3 ชั้น, บุหลัน 3 ชั้น, ใบ้คลั่ง 3 ชั้น

ครั้นครูแปลกได้รับพระราชทานบรรดาศักดิ์เป็น ขุนประสานดุริยศัพท์ เมื่อ พ.ศ. 2452 หม่อมส้มจีนได้อัดแผ่นเสียงรุ่นหลังสุดกับบริษัท พาโลโฟน และแผ่นเสียงตรารามสูร-เมขลา (บนหน้าแผ่นเสียงพิมพ์ข้อความว่า “แผ่นเสียงสำหรับผู้มีบรรดาศักดิ์”) ชุดนี้มีมโหรี, ตับทะแย, ต่อยรูป 3 ชั้น, การเวก 3 ชั้น, ลมหวน 3 ชั้น, ชมดงนอก, แขกมอญ 3 ชั้น, ทยอยนอก 3 ชั้น, สี่บท 3 ชั้น, เชิดจีน, บุหลัน 3 ชั้น, จระเข้หางยาว ฯลฯ อีกมากมาย จึงได้ชื่อว่า เป็นต้นตำรับการขับร้องเพลงสามชั้นในสมัยรัชกาลที่ 5

เช่นนี้ หม่อมส้มจีน เป็นนักร้องที่โด่งดังมากในสมัยรัชกาลที่ 5 ปรากฏผลงานการขับร้องของท่านแพร่หลายเป็นแบบอย่างสําหรับนักร้องทั่วไปในยุคนั้น และยังคงมีอิทธิพลเป็นแบบอย่างต่อมาจนถึงรัชกาลที่ 7 หรือแม้แต่ปัจจุบัน แนวการขับร้องของหม่อมส้มจีนยังคงมีอยู่ไม่น้อย เช่น ลีลาการขับร้องของครูท้วม ประสิทธิกุล และครูอุษา คันธมาลัย เป็นต้น

ส่วนหม่อมส้มจีนเป็นใคร มาจากไหน?

นายแพทย์พูนพิศ อมาตยกุล เรียบเรียงจากการสัมภาษณ์ เจ้าจอม ม.ร.ว.สดับ ลดาวัลย์, ครูท้วม ประสิทธิกุล, อาจารย์มนตรี ตราโมท, คุณลาวัณย์ โชตามระ และจากหนังสืออนุสรณ์งานพระราชทานเพลิงศพ พระเจ้าบรมวงศ์เธอ พระองค์เจ้าเหมวดี สรุปความได้ว่า

หม่อมส้มจีน เป็นภรรยาคนหนึ่งของพระยาราชานุประพันธ์ (สุดใจ) เป็นนักร้องเพลงไทยที่มีชื่อเสียงมากในสมัยรัชกาลที่ 5 ไม่ทราบว่าเป็นบุตรีของท่านผู้ใด คาดว่าจะเกิดในปลายรัชกาลที่ 4 ระหว่าง พ.ศ. 2400-05 เมื่อเป็นเด็กได้เข้ามาอยู่ในบ้านพระยาราชานุประพันธ์ (สุดใจ) ณ ตำบลคลองบางหลวง บริเวณคลองซอยทางเข้าคลองบางไส้ไก่ ฝั่งธนบุรี ฝึกหัดร้องละครแต่ครั้งนั้น เนื่องจากเป็นคนเสียงดี จึงมีชื่อเสียงมาตั้งแต่อายุยังน้อย และได้ต่อเพลงสามชั้นกับเจ้าคุณประสานดุริยศัพท์ (แปลก ประสานศัพท์) ได้ชื่อว่าเป็นคนร้องเพลงสามชั้นดีมากคนหนึ่ง เคยร้องเพลงอยู่ในวังบูรพาภิรมย์ด้วย

เมื่อเจ้าดารารัศมี พระราชชายาในรัชกาลที่ 5 โปรดให้หัดดนตรีแก่ข้าหลวง ณ พระตำหนักในวังหลวง ราว พ.ศ. 2440-46 นั้น ครูแปลก ได้เข้าไปสอนดนตรี หม่อมส้มจีนก็ได้เข้าไปสอนขับร้อง ครั้นถึง พ.ศ. 2447 พระอัครชายาเธอ พระองค์เจ้าสายสวลีภิรมย์ ได้ตั้งวงมโหรีหญิงขึ้น โดยมีขุนเสนาะดุริยางค์ (แช่ม สุนทรวาทิน) เป็นครูผู้ควบคุม เนื่องจากไม่มีครูสอนขับร้องเพลงสามชั้น พระอัครชายาฯ จึงทรงขอตัวหม่อมส้มจีนเข้ามาเป็นครูสอนขับร้องที่พระราชวังดุสิต

หม่อมส้มจีนจึงเป็นครูของ เจ้าจอม ม.ร.ว.สดับ ในรัชกาลที่ 5, นางสาวเยี่ยม ณ นคร (ต่อมาเป็นคุณหญิงรามบัณฑิตสิทธิเศรณี เยี่ยม สุวงศ์ นักร้องมีชื่อ), ครูท้วม ประสิทธิกุล และนายหยิน (ต่อมาเป็นที่ขุนลิขิตสุนทร) นักร้องประจำอยู่แตรวงกองทัพเรือในสมัยรัชกาลที่ 5

เมื่อพระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวสวรรคต (พ.ศ. 2453) หม่อมส้มจีนได้กลับเข้าไปช่วยงานในวังหลวง พักอยู่ที่ตำหนักพระอัครชายาเธอ พระองค์เจ้าสายสวลีภิรมย์ เพื่อช่วยงานครัวและร้อยดอกไม้ ด้วยงานพระบรมศพยังมีติดต่อกันอยู่ถึงเดือนเมษายน พ.ศ. 2454

หม่อมส้มจีนล้มป่วยด้วยโรคอหิวาต์ ท้องเสียอย่างแรง เพียงคืนเดียวอาการก็เพียบหนัก เจ้าจอม ม.ร.ว.สดับ ได้ตามหม่อมเพื่อน (ในสมเด็จเจ้าพระยาบรมมหาศรีสุริยวงศ์, ช่วง บุนนาค) ซึ่งเป็นเพื่อนรักของหม่อมส้มจีน มารับตัวออกจากวังไปอยู่กับหม่อมเพื่อน ได้วันเดียวก็ถึงแก่กรรม รวมอายุได้ประมาณ 50 ปี

โปรโมชั่นพิเศษ ส่งท้ายปี ซื้อนิตยสารศิลปวัฒนธรรม 1 ปี (12 ฉบับ) ลด 15% พร้อมจัดส่งลงทะเบียนทุกฉบับ แถมฟรีอีก 1 เดือน (1 ฉบับ) เฉพาะวันนี้ถึง 31 ธันวาคม 2563 คลิกดูรายละเอียดและสั่งซื้อได้ที่นี่


ข้อมูลจาก

นายแพทย์พูนพิศ อมาตยกุล. สยามสังคีต, สำนักพิมพ์เจ้าพระยา, สิงหาคม 2524

นายแพทย์พูนพิศ อมาตยกุล หัวหน้าโครงการ. นามานุกรมศิลปินเพลงไทย ในรอบ 200 ปี แห่งกรุงรัตนโกสินทร์, จุฬาลงกรณ์มหาวิทยาลัย เฉลิมฉลองสมเด็จพระเทพรัตนราชสุดาฯ สยามบรมราชกุมารี 2532


เผยแพร่ข้อมูลในระบบออนไลน์ครั้งแรกเมื่อ 10 มิถุนายน 2563

บทความก่อนหน้านี้
บทความถัดไป