แผนงานวันชาติครั้งแรก พ.ศ. 2482 กำเนิดอนุสาวรีย์ประชาธิปไตย และ “อนุสาวรีย์ไทย” ที่ไม่เคยเกิดขึ้น

ในวันที่ 24 มิถุนายน พ.ศ. 2482 บรรยากาศของสังคมไทยเต็มไปด้วยความคึกคัก จากงานเฉลิมฉลอง “วันชาติ” ครั้งแรกในประวัติศาสตร์ไทย (หลังจากประกาศกำหนดวันชาติใน พ.ศ. 2481)

หนังสือพิมพ์ “ประชาชาติ” ได้โฆษณาประชาสัมพันธ์แผนงานล่วงหน้าของรัฐบาล โดยบอกกล่าวถึงหน้าที่ของกระทรวงต่าง ๆ และกิจกรรมที่จะจัดขึ้นภายในงาน รวมทั้งชักชวนประชาชนให้ติดธงชาติไทยและประดับดวงประทีปอย่างยิ่งใหญ่

ไฮไลต์สำคัญที่อยู่ในแผนงานตอนนั้น คือ “จัดการประกวดแบบอนุสาวรีย์ประชาธิปไตย และอนุสาวรีย์สนธิสัญญาของชาติ”  ชิงเงินรางวัลมูลค่าสูงถึง 1,800 บาท เพื่อเตรียมทำพิธีวางศิลาฤกษ์ก้อนแรกใน “วันชาติ” ที่กำลังจะมาถึง

อนุสาวรีย์แห่งนั้นคือ “อนุสาวรีย์ประชาธิปไตย” ผลงานการประกวดที่ชนะเลิศเป็นของ “หม่อมหลวงปุ่ม มาลากุล” ร่วมด้วยผู้ควบคุมงานปั้นอย่าง “ศาสตราจารย์ศิลป์ พีระศรี” และ “สิทธิเดช แสงหิรัญ” ศิลปินผู้ร่วมสร้างอนุสาวรีย์แห่งนี้

ภายใต้สถาปัตยกรรมชิ้นนี้ได้ซ่อนนัยยะสำคัญสื่อถึงคณะราษฎร คือ ครีบทั้ง 4 ทิศ มีความสูงและรัศมียาว 24 เมตร ปืนใหญ่โบราณ 75 กระบอกที่ฝังลงดิน มีความหมายระลึกถึง วันที่ 24 มิถุนายน พ.ศ.​ 2475 วันแห่งการเปลี่ยนแปลงการปกครอง และพระขรรค์ 6 เล่ม ที่สื่อถึงหลัก 6 ประการของคณะราษฎร 

นอกจาก “อนุสาวรีย์ประชาธิปไตย” แล้ว ยังเคยมีความคิดที่จะสร้างอนุสาวรีย์แห่งที่สอง แต่น่าเสียดายที่ไม่เคยปรากฎให้เราได้เห็นเป็นรูปธรรม 

อนุสาวรีย์แห่งที่สองนี้ แรกเริ่มมีชื่อโครงการว่า “อนุสาวรีย์สนธิสัญญาของชาติ” รัฐบาลมีเป้าหมายสร้างขึ้นเพื่อระลึกถึงการที่ไทยได้รับเอกราชทางศาลและการทูตอย่างสมบูรณ์ หลังจากที่เคยสูญเสียไปช่วงการทำสนธิสัญญาเบาว์ริ่ง ในสมัยรัชกาลที่ 4 โดยในตอนแรกกำหนดที่ตั้งไว้ที่บริเวณปากน้ำ เส้นถนนสุขุมวิทตัดจากกรุงเทพฯ ไปยังสมุทรปราการ

อย่างไรก็ตาม ไม่มีผลงานชิ้นใดที่ชนะประกวด รัฐบาลจึงมอบหมายงานต่อให้กรมศิลปากรภายใต้การรับผิดชอบของหลวงวิจิตรวาทการ โดย “พระพรหมพิจิตร” เป็นผู้รับผิดชอบออกแบบ และมีข้อกำหนดเพิ่มเติมว่าควรทำเป็นรูป “กระโจมไฟ” และให้เปลี่ยนชื่อเป็น “อนุสาวรีย์ไทย”

แบบร่างอันที่ 1 และ 2 นั้น ได้รับคำวิจารณ์ว่า ‘ดูธรรมดาเกินไป ควรออกแบบใหม่ให้เป็นไทยแท้’ ท้ายที่สุดจึงได้แบบร่างที่ 3 โดยอนุสาวรีย์แห่งนี้สูงมากถึง 100 เมตร ตั้งอยู่บนฐานสี่เหลี่ยมจัตุรัส ยาว 100 เมตรทุกด้าน และแก้ไขให้เหลือเพียงยอดเดียว

ความพิเศษอีกอย่าง คือ มีพื้นที่ใช้สอยภายในถึง 4 ชั้น ชั้นที่ 1 เป็นโถงอเนกประสงค์สำหรับจัดงานเลี้ยง มีเฉลียงโดยรอบเป็นเหมือนที่แสดงนิทรรศการ ชั้นที่ 2 และ 3 เป็นพื้นที่โรงแรมมากกว่า 1,000 ตารางเมตร ส่วนชั้นที่ 4 ไว้สำหรับรองรับการประชุมระดับนานาชาติ

โครงการอนุสาวรีย์ไทยของพระพรหมพิจิตรชิ้นนี้ ยกระดับการออกแบบสถาปัตยกรรมไทยประเพณีไปอีกขั้น เนื่องด้วยลักษณะพื้นที่ใช้สอยภายในขนาดใหญ่และซ้อนกันถึง 4 ชั้น ถือเป็นโครงสร้างที่ทำได้ยาก ทั้งยังมีโรมแรมอยู่ภายใต้สถาปัตยกรรมอนุสาวรีย์ ที่นับว่าเป็นสัญลักษณ์อันศักดิ์สิทธิ์อีกด้วย

น่าเสียดายที่สุดท้ายแล้ว ด้วยงบประมาณการก่อสร้างที่สูงมากถึง 2 ล้านบาท (ซึ่งถือเป็นจำนวนเงินที่มีค่ามากในยุคก่อนสงครามโลกครั้งที่ 2) ทำให้ไม่ได้รับการตอบสนองจากรัฐบาลและต้องพับเก็บโครงการนี้ไปในที่สุด

แม้ในปัจจุบัน วันที่ 24 มิถุนายน จะไม่ได้เป็น “วันชาติ” อีกต่อไปแล้ว (ภายหลังถูกเปลี่ยนให้เป็นวันที่ 5 ธันวาคม ตั้งแต่ยุคของจอมพลสฤษดิ์ ธนะรัชต์) แต่อุดมการณ์ของปฐมวันชาติ พ.ศ. 2482 ยังคงทิ้งมรดกชิ้นสำคัญให้เราเห็น

นั่นก็คือ อนุสาวรีย์ประชาธิปไตย สถาปัตยกรรมของคณะราษฎร พื้นที่ศักดิ์สิทธิ์ทางความคิด และสัญลักษณ์แห่งการต่อสู้เรียกร้องสิทธิเสรีภาพในภาคประชาชนในทุกยุคทุกสมัย ทำหน้าที่เป็นเครื่องเตือนใจถึงคุณค่าของ “อำนาจอธิปไตยที่เป็นของประชาชน”

อ่านเพิ่มเติม : 

• งานวันชาติ 24 มิถุนายน “ประเพณีประดิษฐ์” ยุคคณะราษฎร
• ตลกร้ายในพิธีเปิดอนุสาวรีย์ชัยสมรภูมิ อนุสรณ์ชัยชนะ ในบรรยากาศความพ่ายแพ้?
• “อนุสาวรีย์ท้าวสุรนารี” อนุสาวรีย์ “สามัญชน” ผู้ยิ่งใหญ่ แห่งแรกของไทย

สำหรับผู้ชื่นชอบประวัติศาสตร์ ศิลปะ และวัฒนธรรม แง่มุมต่าง ๆ ทั้งอดีตและร่วมสมัย พลาดไม่ได้กับสิทธิพิเศษ เมื่อสมัครสมาชิกนิตยสารศิลปวัฒนธรรม 12 ฉบับ (1 ปี) ส่งความรู้ถึงบ้านแล้ววันนี้!! สมัครสมาชิกคลิกที่นี่

อ้างอิง : 

นริศ จรัสจรรยาวงศ์. 2475 ราสดรส้างชาติ. กรุงเทพฯ : มติชน, 2566.

การท่องเที่ยวแห่งประเทศไทย. อนุสาวรีย์ประชาธิปไตย. (ออนไลน์)

https://www.matichon.co.th/weekly/column/article_511070

http://tcm.ahs.ssru.ac.th/event/view/05122018

เผยแพร่ในระบบออนไลน์ครั้งแรกเมื่อ 24 มิถุนายน 2569