| ผู้เขียน | ธนกฤต ก้องเวหา |
|---|---|
| เผยแพร่ |
เรามักเข้าใจกันโดยอัตโนมัติว่า คำว่า พ่อขุน คือคำขึ้นต้นพระนามของกษัตริย์ผู้ครองเมืองสุโขทัย ศรีสัชนาลัย ในยุคแรก ๆ ของรัฐสุโขทัย รวมถึงราชวงศ์พระร่วง
แต่จริง ๆ แล้ว “พ่อขุน” ใช้ยังไงกันแน่?
ศ. ดร. นิธิ เอียวศรีวงศ์ อธิบายว่า คำ พ่อขุน พบในจารึกสุโขทัยสองหลักเท่านั้น คือหลักที่ 1 และหลักที่ 2 และไม่ปรากฏในเอกสารโบราณใดอีกเลย ซึ่งในจารึกหลักที่ 1 คำว่า “พ่อขุน” ก็ปรากฏหลังบรรทัดที่ 17 ไปแล้ว โดยเริ่มต้นว่า “เมื่อชั่วพ่อขุนรามคำแหง…”
จากรูปคำทำให้เชื่อว่า จารึกขึ้นหลังสมัยพ่อขุนรามคำแหงมหาราช ซึ่ง อ. นิธิ ชี้ว่า ด้วยบริบทแวดล้อมต่าง ๆ ทำให้เชื่อได้ว่า ตั้งแต่ส่วนนี้ไปน่าจะจารึกในสมัยพระยาลิไทย (พ.ศ. 1890-1919) และที่เอ่ยถึงพ่อขุนรามคำแหงฯ ก็เป็นไปในลักษณะการยกย่องโคตรวงศ์ของตน
ส่วนคำเรียกกษัตริย์ขณะที่เสวยราชย์ เมื่อดูจากหลักฐานร่วมสมัยจารึกหลักที่ 1 พบว่า เรียกเพียง “ขุน” เท่านั้น ไม่ใช่พ่อขุน
อย่างจารึกหลักที่ 2 ของมหาเถรศรีศรัทธา ได้ลำดับวงศ์ตระกูลของท่านตั้งแต่ “พระยาศรีนาวนำถม” หรือพ่อขุนศรีนาวนำถม (ปู่) กับ “พระยาผาเมือง เป็นขุนในเมืองราด” บิดาของท่าน จากนั้นหากจะเอ่ยอ้างถึงอีกก็จะเรียกว่า “พ่อขุนผาเมือง”
ส่วนกษัตริย์ราชวงศ์พระร่วง มหาเถรศรีศรัทธาเอ่ยถึง “พ่อขุนบางกลางหาว” หรือ “พ่อขุนศรีอินทราทิตย์” กับ “พ่อขุนรามราช” ซึ่งก็คือพ่อขุนรามคำแหง
แต่พอกล่าวถึงกษัตริย์สุโขทัยอีกองค์ ซึ่งน่าจะมีพระชนม์ชีพอยู่ขณะที่ท่านสร้างจารึก หรืออยู่ในชั่วอายุคนเดียวกัน กลับไม่ได้เรียกกษัตริย์พระองค์นั้นว่า “พ่อขุน” แต่เอ่ยถึงว่า “หลานพ่อขุนศรีอินทราทิตย์ผู้หนึ่ง ชื่อธรรมราชา…” และ “สมเด็จธรรมราชา”
“พ่อขุน” จึงไม่ใช่ “ตำแหน่งทางการเมือง” ไม่ได้ใช้เรียกกษัตริย์ที่กำลังครองราชย์อยู่ แต่เป็นคำสำหรับเอ่ยถึงบรรพกษัตริย์อย่างยกย่อง และไม่จำเป็นต้องเป็น “พ่อ” กับผู้ที่เรียกแต่อย่างใด
อ่านเพิ่มเติม :
- “พระร่วง” ราชวงศ์แห่งสุโขทัย ทำไมถึงใช้คำว่า “ร่วง” ?
- ทำไมพ่อขุนผาเมือง “มอบ” สุโขทัย ศรีสัชนาลัย ให้พ่อขุนบางกลางหาว?
- ปู่ไสสงครามคือใคร ทำไมเกือบได้เป็นกษัตริย์สุโขทัยต่อจากพ่อขุนรามคำแหง
อ้างอิง :
นิธิ เอียวศรีวงศ์. (2538). กรุงแตกฯ, พระเจ้าตาก และประวัติศาสตร์ไทย. กรุงเทพฯ : มติชน.
เผยแพร่ในระบบออนไลน์ครั้งแรกเมื่อ 28 พฤษภาคม 2569
