เจ้าจอมช้อยในรัชกาลที่ 4 ในหนังสือ “แหม่มแอนนา” มีตัวตนจริงหรือไม่?

แอนนา เลียวโนเวนส์ (Anna Leonowens) หรือ “แหม่มแอนนา” เป็นสตรีชาวอังกฤษที่เป็นครูสอนภาษาอังกฤษถวายเจ้านายในพระบรมมหาราชวัง ในรัชสมัยพระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว (รัชกาลที่ 4)

แอนนาใช้ชีวิตอยู่ในสยามกว่า 5 ปี และได้บันทึกสิ่งที่พบเห็นช่วงนั้นโดยเฉพาะในราชสำนักฝ่ายในออกมาเป็นหนังสือ 2 เล่ม คือ “The English Governess at the Siamese Court” และ “The Romance of the Harem”

ในเล่ม “The Romance of the Harem” บุคคลในเรื่องหลายคนมีตัวตนจริง แต่บางคนเช่น “เจ้าจอมช้อย” ก็ชวนให้สงสัยว่ามีตัวตนจริงหรือไม่

ปริศนาเจ้าจอมช้อยในรัชกาลที่ 4

แอนนาเล่าถึงเจ้าจอมช้อยว่า เป็นน้องสาวคนสุดท้องของ “เจ้าจอมมารดาเที่ยง” ซึ่งเป็นหนึ่งในเจ้าจอมของรัชกาลที่ 4

เจ้าจอมช้อยถือเป็นเจ้าจอมคนโปรดของรัชกาลที่ 4 ดังที่แอนนาอ้างถึงคำบอกเล่าของเจ้าจอมช้อยไว้ในผลงานของเธอว่า

“…ทรงโปรดปรานถึงแก่ทรงเรียกดิฉันว่า ‘หนู’ ไม่ทรงเรียกชื่อเหมือนอย่างนางสนมตัวโปรดคนก่อนๆ จะต้องการอะไรที่ไม่เกินความสามารถของมนุษย์จะหามาได้แล้ว เป็นต้องได้รับพระราชทานทั้งนั้น…”

แอนนายังยกถ้อยความเจ้าจอมช้อยมาบอกเล่าในหนังสืออีกด้วยว่า

“…ในหลวงโปรดพระราชทานของขวัญให้ดิฉันทุกวัน บางวันก็เป็นของมีราคาแพง บางวันก็เป็นของปลาดหายาก บางวันก็เป็นของที่เขานำมาทูลเกล้าฯ ถวายแต่เมืองไกล ของอย่างไหนทรงสังเกตว่าดิฉันไม่ค่อยชอบก็ทรงจัดสรรหามาใหม่ให้พอใจจนได้…”

ชีวิตของเจ้าจอมช้อยนั้นน่าสนใจ เพราะก่อนวันถวายตัวเป็นเจ้าจอม “ช้อย” ได้พบกับ “พระยาพิจิตร” ขุนนางหนุ่ม โดยบังเอิญ และผูกสมัครรักใคร่ชอบพอกัน แม้เมื่อรับราชการเป็นเจ้าจอมแล้วก็ยังคิดถึงพระยาพิจิตรอยู่เสมอ

“บุญ” ทาสสาวของพระยาพิจิตร จึงรับหน้าที่รับส่งจดหมายให้ทั้งสอง เนื้อความถึงขั้นนัดแนะหนีออกจากวังหลวงไปครองรักกัน แต่ท้ายสุดก็ถูกจับได้ และความจริงก็เปิดเผยว่า แท้จริงแล้วบุญคือภรรยาของพระยาพิจิตร บุญทนเห็นสามีคิดถึงเจ้าจอมช้อยไม่ไหว จึงอาสาเป็นตัวกลางติดต่อเจ้าจอมช้อยให้สามี

เมื่อจับได้ก็มีการทรมานบุญให้รับสารภาพ แต่ลงโทษเท่าไหร่บุญก็ไม่ยอมปริปาก ขณะที่เจ้าจอมช้อยเมื่อถูกทรมานหนักเข้าก็ยอมบอกชื่อคนรัก

ที่สุดพระยาพิจิตรและบุญก็ต้องโทษประหารชีวิต ส่วนเจ้าจอมช้อยพ้นจากความตาย แต่ถูกถอดจากตำแหน่งลงเป็นหญิงรับใช้ในวัง เพราะเจ้าจอมมารดาเที่ยงผู้เป็นพี่สาวกราบบังคมทูลขอพระราชทานอภัยโทษ

หากพิจารณาแล้ว เรื่องเจ้าจอมช้อยในรัชกาลที่ 4 ตามที่แอนนาเล่ามีช่องโหว่อยู่หลายจุด ที่สำคัญ คือ จุดที่อ้างว่าเจ้าจอมช้อยเป็นน้องสาวคนสุดท้องของเจ้าจอมมารดาเที่ยง ธิดาพระยาอัพพันตริกามาตย์

ตามหลักฐานที่ปรากฏ ธิดาพระยาอัพพันตริกามาตย์ที่ถวายตัวเป็นเจ้าจอมในรัชกาลที่ 4 มี 2 คน คือ เจ้าจอมมารดาเที่ยง และ เจ้าจอมมารดาชุ่ม ซึ่งเจ้าจอมมารดาทั้งสองล้วนประพฤติปฏิบัติตนอย่างเหมาะสม เป็นที่โปรดปรานและไว้วางพระราชหฤทัย

เจ้าจอมมารดาเที่ยงประสูติพระราชโอรสและพระราชธิดาในรัชกาลที่ 4 จำนวน 10 พระองค์ อาทิ พระเจ้าบรมวงศ์เธอ กรมหลวงสมรรัตนศิริเชฐ, พระเจ้าบรมวงศ์เธอ พระองค์เจ้าศรีนาคสวาดิ (สันนิษฐานว่า ทรงเป็นต้นเค้าตัวละคร “เสด็จ” ในนวนิยายเรื่อง “สี่แผ่นดิน” ของ ม.ร.ว. คึกฤทธิ์ ปราโมช), พระเจ้าบรมวงศ์เธอ กรมหมื่นพงษาดิศรมหิป เป็นต้น

ส่วนเจ้าจอมมารดาชุ่มประสูติพระราชโอรสในรัชกาลที่ 4 จำนวน 1 พระองค์ คือ สมเด็จพระเจ้าบรมวงศ์เธอ กรมพระยาดำรงราชานุภาพ

เจ้าจอมช้อยในรัชกาลที่ 4 ในเรื่องเล่าของแอนนา เลียวโนเวนส์ จึงผิดเพี้ยนจากความจริงไปมาก

อ่านเพิ่มเติม : 

• “เจ้าจอมมารดาเที่ยง” เจ้าจอมที่ ร.4 ทรงสนิทเสน่หาเป็นพิเศษกว่าเจ้าจอมทั้งปวง
• เจ้าจอมมารดาวาด สนมใน ร.4 ลือกันว่าคือหัวโจกในวัง ฤๅเป็นผู้ “ให้ยกพวกตีบริวารเจ้าจอมอื่น”?
• เจ้าจอมมารดาชุ่ม ในรัชกาลที่ 4 ผู้ทำให้รัชกาลที่ 5 ทรงเปลี่ยนคำเรียก “เจ้าจอมมารดา” ในรัชกาลก่อน

สำหรับผู้ชื่นชอบประวัติศาสตร์ ศิลปะ และวัฒนธรรม แง่มุมต่าง ๆ ทั้งอดีตและร่วมสมัย พลาดไม่ได้กับสิทธิพิเศษ เมื่อสมัครสมาชิกนิตยสารศิลปวัฒนธรรม 12 ฉบับ (1 ปี) ส่งความรู้ถึงบ้านแล้ววันนี้!! สมัครสมาชิกคลิกที่นี่

อ้างอิง :

ศันสนีย์ วีระศิลป์ชัย. ลูกท่านหลานเธอ ที่อยู่เบื้องหลังความสำเร็จในราชสำนัก. พิมพ์ครั้งที่ 9. กรุงเทพฯ: มติชน, 2566.

เผยแพร่ในระบบออนไลน์ครั้งแรกเมื่อ 4 พฤศจิกายน 2568