เจ้านายสตรีสมัยรัชกาลที่ 4 ในราชสำนักฝ่ายใน เรียนหนังสือวิชาอะไรบ้าง?

ตั้งแต่สมัยกรุงศรีอยุธยาถึงต้นกรุงรัตนโกสินทร์ เจ้านายสตรีต้องทรงอยู่แต่ในพระบรมมหาราชวัง จะเสด็จออกไปภายนอกไม่ได้ เว้นแต่จะตามเสด็จพระเจ้าแผ่นดินไปในงานพระราชพิธีทางศาสนา เช่น การถวายผ้าพระกฐิน การไปนมัสการพระพุทธบาท

เหตุนี้จึงอาจกล่าวได้ว่า ความรู้ของเจ้านายสตรีเกี่ยวกับโลกภายนอกหรือเกี่ยวกับบ้านเมืองต่างๆ ค่อนข้างมีจำกัด

จวบจนรัชสมัย พระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว (รัชกาลที่ 4) เมื่อสยามติดต่อกับโลกตะวันตกมากขึ้น พระองค์จึงโปรดให้เจ้านายสตรีในราชสำนักฝ่ายในได้รับการศึกษา เพื่อให้รับทราบความเป็นไปต่างๆ ของโลกตะวันตก

แล้วเจ้านายสตรีสมัยรัชกาลที่ 4 เรียนหนังสือวิชาอะไรกันบ้าง?

วีระยุทธ ปีสาลี เล่าประเด็นนี้ไว้ตอนหนึ่งในบทความ “เมื่อฝ่ายในไปเมืองนอก : การเสด็จต่างประเทศของเจ้านายสตรีสมัยสมบูรณาญาสิทธิราชย์” ในนิตยสารศิลปวัฒนธรรม ฉบับสิงหาคม 2568 ว่า

คราวนั้น รัชกาลที่ 4 ทรงพระกรุณาโปรดเกล้าฯ ให้ภรรยามิชชันนารี 3 คน คือ นางบรัดเลย์, นางแมททูน และ นางโจนส์ เข้าไปสอนหนังสือแก่เจ้านายฝ่ายในในราชสำนัก

ทั้งสามคนผลัดเปลี่ยนเวรกันเข้าไปสอน คนละ 2 วันต่อสัปดาห์ สัปดาห์ละ 6 วัน วิชาที่สอนได้แก่ ภาษาอังกฤษ, ภูมิศาสตร์, ดาราศาสตร์ และมารยาทของเจ้านายตะวันตก ซึ่งทำให้เจ้านายสตรีมีความรู้เรื่องโลกตะวันตก

ครูที่เข้าไปสอนในพระบรมมหาราชวังกล่าวว่า เจ้านายสตรีมีโอกาสเรียนรู้เรื่องภายนอกน้อยมาก เนื่องจากชีวิตส่วนใหญ่อยู่ในรั้วในวังเท่านั้น

ดังนั้นเจ้านายเหล่านี้จึงยินดีที่จะได้สนทนากับครูสตรีชาวตะวันตกทั้งสาม เพราะทำให้มีโอกาสรู้เรื่องภายนอก

กระทั่งกลางรัชกาล พระองค์ก็ทรงจ้าง นางแอนนา เลียวโนเวนส์ มาเป็นครูสอนภาษาอังกฤษแด่พระเจ้าลูกเธอและเจ้านายผู้หญิงในราชสำนัก

ความสนใจเรื่องการศึกษาภาษาอังกฤษและวิชาการต่างๆ ของเจ้านายสตรีสมัยรัชกาลที่ 4 แม้จำกัดอยู่ในกลุ่มเจ้านายชั้นสูงบางพระองค์ แต่ก็ถือได้ว่าเป็นพื้นฐานสำคัญที่ทำให้เจ้านายผู้หญิงได้รับรู้ทัศนะและวัฒนธรรมของชาวตะวันตกผ่านครูสตรีที่เข้ามาสอน นับเป็นการเปลี่ยนแปลงที่สำคัญเรื่องหนึ่งในราชสำนักฝ่ายใน

เมื่อเจ้านายสตรีมีความรู้ภาษาอังกฤษจนสามารถอ่านออกได้ หลายพระองค์ก็โปรดการอ่านหนังสือและวารสารภาษาอังกฤษ ทรงรับหนังสือและติดตามข่าวสารจากโลกตะวันตกเป็นประจำ เช่น สมเด็จพระนางเจ้าเสาวภาผ่องศรี พระบรมราชินีนาถ, สมเด็จพระนางเจ้าสว่างวัฒนา พระบรมราชเทวี, สมเด็จเจ้าฟ้าวไลยอลงกรณ์ กรมหลวงเพ็ชรบุรีราชสิรินธร, สมเด็จเจ้าฟ้านิภานภดล กรมขุนอู่ทองเขตขัตติยนารี

เข้าสู่รัชสมัยพระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว (รัชกาลที่ 5) เจ้านายสตรีหลายพระองค์ก็ได้ตามเสด็จไปต่างประเทศ ได้เห็นวิถีชีวิต วัฒนธรรม และสถานที่จริงในต่างบ้านต่างเมือง มากกว่าจากที่เคยรับรู้ผ่านตัวหนังสือและคำบอกเล่า

อ่านเพิ่มเติม : 

• สมเด็จพระศรีสุริเยนทราบรมราชินี ทรงถามหมอบรัดเลย์ หากอเมริกาน่าอยู่ “ถ้างั้นท่านมาที่นี่ทำไมกันล่ะ”
• หม่อมเจ้าปุก เจ้านายสตรีวังหน้าที่ได้เป็นชายากษัตริย์กัมพูชา
• “หมอบรัดเลย์” เผย ทำไมการสอนภาษาอังกฤษ “เจ้าจอม” ช่วงต้นรัชกาลที่ 4 ถึงล้มเหลว
• “คลาสภาษาอังกฤษ” สมัย ร. 5 เรียนกันอย่างไร? เมื่อคนสอนพูดไทยไม่ได้ คนเรียนพูดอังกฤษไม่เป็น

สำหรับผู้ชื่นชอบประวัติศาสตร์ ศิลปะ และวัฒนธรรม แง่มุมต่าง ๆ ทั้งอดีตและร่วมสมัย พลาดไม่ได้กับสิทธิพิเศษ เมื่อสมัครสมาชิกนิตยสารศิลปวัฒนธรรม 12 ฉบับ (1 ปี) ส่งความรู้ถึงบ้านแล้ววันนี้!! สมัครสมาชิกคลิกที่นี่

เผยแพร่ในระบบออนไลน์ครั้งแรกเมื่อ 18 กันยายน 2568