“ประพาสต้น” สมัยพระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว รัชกาลที่ 5 กับ “เสวยต้น” สมัยพระบาทสมเด็จพระมงกุฎเกล้าเจ้าอยู่หัว รัชกาลที่ 6 ราชาศัพท์ 2 คำ ที่แม้ลงท้ายว่า “ต้น” เหมือนกัน แต่พระราชกิจทั้งสองแตกต่างกันโดยสิ้นเชิง  

ประพาสต้น

ตั้งแต่รัชกาลที่ 5 ทรงขึ้นครองราชย์ โปรดฯ การเสด็จประพาสไปตามมณฑลหัวเมืองต่างๆ ในประเทศ ในการเสด็จประพาสแต่ละครั้ง บางครั้งก็เพื่อทรงตรวจราชการจัดการปกครอง มีการรับเสด็จอย่างเป็นทางการ บางครั้งก็เพื่อสำราญพระราชอิริยาบถ ไม่โปรดฯ ให้มีการรับเสด็จเป็นทางการ เรียกว่า “เสด็จประพาสต้น” หรือ “ประพาสต้น” 

หากการสำราญพระราชอิริยาบถนั้นเป็นแบบ “สามัญ” การเสด็จประพาสต้นจึงไม่มีท้องตราสั่งหัวเมืองให้จัดทำที่ประทับแรม การประทับแรมที่ใดเป็นไปตามพระราชหฤทัย ไม่มีขบวนเสด็จใหญ่โต และทรงเครื่องแต่งพระองค์อย่างชาวบ้านทั่วไป เรียกว่า “ทรงเครื่องต้น” ฯลฯ

ในรัชกาลของพระองค์มีการเสด็จประพาสต้น 2 ครั้งด้วยกัน ครั้งแรก เมื่อ ร.ศ. 123 (พ.ศ. 2447) ครั้งที่ 2 เมื่อ ร.ศ. 125 (พ.ศ. 2449)

เสวยต้น

แม้รัชกาลที่ 6 ทรงเป็น “นักเรียนนอก” โดยเสด็จฯ ไปทรงศึกษา ณ ประเทศอังกฤษ ตั้งแต่พระชนมายุเพียง 12 พรรษา และต้องประทับอยู่ถึง 9 ปีเศษ หากโปรดที่จะดําเนินพระราชกิจประจำวันตามรอยพระราชบิดา แม้เวลาเสวยพระกระยาหารกลางวัน ก็ประทับเสวยกับพื้นอย่างไทยโบราณ เรียกกันว่า “เสวยต้น” และส่วนใหญ่เสวยด้วยพระหัตถ์

เครื่องราชูปโภคที่สำคัญในการเสวยคือ พระสุพรรณภาชน์ (พานปากแบน) มีชื่อเรียกเป็นสามัญว่า “โต๊ะ” ส่วนเครื่องพระกระยาหารคาวหวาน ที่จัดขึ้นมาถวายเป็นประจำเวลาเสวยนั้น จะเป็นอาหารไทยล้วน และเป็นอาหารพื้นๆ ที่คนไทยเรานิยมรับประทานกันทั่วไป แต่ปรุงแต่งประดิษฐ์ขึ้นด้วยฝีมืออันประณีต

พระกระยาหารคาวซึ่งจัดถวายในแต่ละวันนั้นจัดเป็นชุด มีพร้อมทั้งแกงเผ็ด แกงจืด ปลาสำหรับแนม เครื่องจิ้ม ผักสดหรือผักชนิดอื่นๆ เครื่องเคียงต่างๆ ประมาณไม่ต่ำกว่า 10 อย่าง ผลัดเปลี่ยนเวียนกันไปเพื่อมิให้ทรงเบื่อ

การเสวยต้นในนรัชกาลที่ 6 ดำเนินมาตลอดรัชสมัย มาเลิกไปตั้งแต่ทรงพระประชวรในวันที่ 11 พฤศจิกายน พ.ศ. 2468 และจากนั้นอีกเพียง 2 สัปดาห์ก็เสด็จสวรรคต

อ่านเพิ่มเติม :

• “ประพาสต้น” เมื่อกษัตริย์ทรงเที่ยวเป็นการส่วนพระองค์ ทำไมต้องใช้คำนี้ 
• อาหารชาววัง ไม่ได้เน้นรสหวาน! อาหารชาววังแท้จริงเป็นอย่างไร? 

สำหรับผู้ชื่นชอบประวัติศาสตร์ ศิลปะ และวัฒนธรรม แง่มุมต่าง ๆ ทั้งอดีตและร่วมสมัย พลาดไม่ได้กับสิทธิพิเศษ เมื่อสมัครสมาชิกนิตยสารศิลปวัฒนธรรม 12 ฉบับ (1 ปี) ส่งความรู้ถึงบ้านแล้ววันนี้!! สมัครสมาชิกคลิกที่นี่

อ้างอิง :

เสด็จประพาสต้นในรัชกาลที่ 5, พิมพ์เป็นอนุสรณ์ในงานฌาปนกิจศพ นางผ่อง ชื่นคงชู ณ เมรุวัดแก้วไพฑูรย์ แขวงบางขุนเทียน เขตบางขุนเทียน กรุงเทพมหานคร วันที่ 14 พฤษภาคม พุทธศักราช 2520.

วรชาติ มีชูบท. ราชสำนักรัชกาลที่ 6. กรุงเทพฯ, สำนักพิมพ์มติชน, มีนาคม 2561.

เผยแพร่ในระบบออนลไน์ครั้งแรกเมื่อ 15 กรกฎาคม 2568