| ผู้เขียน | วิภา จิรภาไพศาล |
|---|---|
| เผยแพร่ |
“สะใภ้เจ้า” คือ สตรีที่มีสามีเป็นเจ้านายชั้นเจ้าฟ้า, พระองค์เจ้า และหม่อมเจ้า สะใภ้เจ้าที่ได้รับพระราชทานเครื่องราชอิสริยาภรณ์รับรองสถานะ จึงถือเป็น “สะใภ้หลวง” หรือ “ชายาเอก” แล้ว “สะใภ้หลวงสามัญชน” มีความหมายว่าอย่างไร และคนแรกของสยามคือใคร
สะใภ้หลวง
“สะใภ้หลวง” เป็นศัพท์ที่เกิดขึ้นในสมัยพระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว รัชกาลที่ 5 เพราะก่อนหน้านั้นยังไม่มีธรรมเนียมการเสกสมรสในหมู่เจ้านาย เมื่อถึงสมัยรัชกาลที่ 5 ก็โปรดเกล้าฯ ให้จัดพระราชพิธีเสกสมรสที่มีการพระราชทานน้ำสังข์, พระราชทานเลี้ยงฉลองงานเสกสมรส ฯลฯ
“พระสะใภ้หลวง” พระองค์แรกของราชสำนักสยาม คือ “พระวรวงศ์เธอ พระองค์เจ้าอรพัทธ์ประไพ” พระชายาในพระเจ้าบรมวงศ์เธอ พระองค์เจ้ารพีพัฒนศักดิ์ กรมหลวงราชบุรีดิเรกฤทธิ์ (พระราชโอรสในรัชกาลที่ 5 ประสูติแต่เจ้าจอมมารดาตลับ) ซึ่งพระองค์เจ้าอรพัทธ์ประไพ เป็นพระธิดาในสมเด็จพระเจ้าบรมวงศ์เธอ เจ้าฟ้าจาตุรนต์รัศมี กรมพระจักรพรรดิพงษ์ (พระโสทรานุชาในรัชกาลที่ 5) ประสูติแต่หม่อมราชวงศ์สว่าง จักรพันธุ์
สมัยรัชกาลที่ 5 พระองค์ไม่โปรดให้พระราชโอรสทรงเสกสมรสกับพระขนิษฐาต่างพระมารดาเช่นที่เคยเป็นมา ทรงมีพระราชดำริว่าเป็นธรรมเนียมที่ล้าสมัยไปแล้ว ดังนั้น พระสะใภ้หลวงของรัชกาลที่ 5 ทุกพระองค์ จึงมักเป็นพระธิดาของพระอนุชาในพระองค์ ตลอดจนสตรีสามัญชน
สะใภ้หลวงสามัญชน
“สะใภ้หลวงสามัญชน” ในราชสำนักสยามยุคแรกๆ (ในที่นี้ขอกล่าวเฉพาะที่เป็นชาวไทย) ได้แก่ หม่อมชื้น ประวิตร ณ อยุธยา (กัลยาณมิตร) ในพระเจ้าลูกยาเธอ พระองค์เจ้าประวิตรวัฒโนดม และหม่อมชื้น สุริยง ณ อยุธยา (บุนนาค) ในพระเจ้าลูกยาเธอ พระองค์เจ้าสุริยงประยุรพันธุ์ สะใภ้หลวงทั้ง 2 คน เป็นสะใภ้หลวงในรัชกาลที่ 5 และ 1 ใน 2 นี้น่าจะเป็นสะใภ้หลวงคนแรกที่มาจากสามัญชนอีกด้วย
แต่ถึงจะเป็นสามัญชน ทั้งสองก็มาจากครอบครัวขุนนางคนสำคัญ หม่อมชื้น ประวิตร ณ อยุธยา เป็นธิดาพระยาสุรสีห์วิสิษฐศักดิ์ (เชย กัลยาณมิตร) ข้าหลวงใหญ่มณฑลพายัพ ในสมัยรัชกาลที่ 5 และเสนาบดีกระทรวงมหาดไทย สมัยรัชกาลที่ 6 ส่วนหม่อมชื้น สุริยง ณ อยุธยา เป็นธิดาเจ้าพระยาสุรวงษ์วัฒนศักดิ์ (โต บุนนาค) สมัยรัชกาลที่ 5 รับราชการเป็นผู้บังคับการกองทหารปืนใหญ่, ผู้บังคับการโรงเรียนนายร้อยทหารบก, ราชองครักษ์ประจำพระองค์ ฯลฯ
สมัยรัชกาลที่ 6 มีสะใภ้สามัญชนชาวไทย ที่เป็นชายาของสมเด็จเจ้าฟ้าลูกยาเธอในรัชกาลที่ 5 ได้รับตราตั้งเป็น “สะใภ้หลวง” ที่สำคัญคือ หม่อมแผ้ว ณ นครราชสีมา (ต่อมาคือ ท่านผู้หญิงแผ้ว สนิทวงศ์เสนี) และหม่อมสังวาลย์ มหิดล ณ อยุธยา (ต่อมาคือ สมเด็จพระศรีนครินทราบรมราชชนนี)
หม่อมแผ้ว ชายาในสมเด็จพระเจ้าบรมวงศ์เธอ เจ้าฟ้าอัษฎางค์เดชาวุธ กรมหลวงนครราชสีมา เกิดที่จังหวัดฉะเชิงเทรา เข้าถวายตัวตั้งแต่อายุ 8 ปี เพื่อฝึกหัดนาฏศิลป์ในคณะละครวังสวนกุหลาบ จนเป็นที่โปรดปรานในสมเด็จเจ้าฟ้าอัษฎางค์เดชาวุธ จึงทรงรับเป็นหม่อม หลังจากที่พระองค์ทิวงคต หม่อมแผ้วได้ลาออกจากตำแหน่ง “สะใภ้หลวง” และสมรสใหม่กับ หม่อมราชวงศ์ตัน สนิทวงศ์ (พลตรี หม่อมสนิทวงศ์เสนี)
หม่อมสังวาลย์ ชายาในสมเด็จพระเจ้าน้องยาเธอ เจ้าฟ้ามหิดลอดุลยเดช กรมขุนสงขลานครินทร์ เกิดในครอบครัวช่างทอง ได้ถวายตัวเป็นข้าหลวงในสมเด็จพระเจ้าน้องนางเธอ เจ้าฟ้าวไลยอลงกรณ์ กรมหลวงเพ็ชรบุรีราชสิรินธร ต่อมาได้รับทุนไปศึกษาวิชาพยาบาลที่สหรัฐอเมริกา จนพบกับสมเด็จเจ้าฟ้ามหิดลอดุลยเดชและเป็นที่ต้องพระทัย จนกระทั่งมีการเสกสมรส
การรับรองสถานะ “สะใภ้หลวง”
อย่างไรก็ตาม มิใช่ “สะใภ้เจ้า” ที่เป็นสามัญชนทุกคนจะได้รับการรับรองสถานะให้เป็น “สะใภ้หลวง”
เนื่องจากสะใภ้หลวงจะต้องได้ “เครื่องราชอิสริยาภรณ์ตระกูลจุลจอมเกล้าฝ่ายใน” เป็นการรับรองสถานะ
การพระราชทานเครื่องราชอิสริยาภรณ์ดังกล่าว แบ่งลำดับกันดังนี้ “สะใภ้หลวงที่เป็นพระองค์เจ้า” จะได้รับพระราชทานตราทุติยจุลจอมเกล้าวิเศษ (ท.จ.ว.) ส่วน “สะใภ้หลวงที่เป็นหม่อมเจ้า” และ “สะใภ้หลวงที่เป็นสามัญชน” จะได้รับพระราชทานตราทุติยจุลจอมเกล้า (ท.จ.)
ส่วน “สะใภ้เจ้า” ที่มิได้รับเครื่องราชอิสริยาภรณ์รับรอง จะมีฐานะเป็นเพียง “หม่อมห้าม”
อ่านเพิ่มเติม ：
- “สะใภ้แหม่ม” ปรากฏการณ์ใหม่ในราชสำนัก เกิดขึ้นยุคไหน? ได้การยอมรับหรือถูกต่อต้าน?
- วิวัฒนาการความเป็นมาของตำแหน่ง “พระภรรยาเจ้า”
อ้างอิง :
วีระยุทธ ปีสาลี. “สะใภ้เจ้า : จากสตรีสามัญสู่สายสัมพันธ์แห่งราชตระกูล” ใน, ศิลปวัฒนธรรม สิงหาคม 2561.
เผยแพร่ในระบบออนไลน์ครั้งแรกเมื่อ 26 กันยายน 2567
