“เทียนวรรณ” วิจารณ์งานสุนทรภู่ กำเนิด “พระอภัยมณี” ที่มาจาก “แหวนทองคำประดับเพ็ชร์”?

หุ่นขี้ผึ้งชุด “พระอภัยมณี ของสุนทรภู่” ณ พิพิธภัณฑ์หุ่นขี้ผึ้งไทย อำเภอนครชัยศรี จังหวัดนครปฐม

“เทียนวรรณ” หรือนายเทียนวรรณ วรรณาโภ นักคิดหัวก้าวหน้าในช่วงสมัยพระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว รัชกาลที่ 5 เทียนวรรณเป็นผู้ที่เขียนงานวิจารณ์การเมืองและสังคมในยุคสมัยนั้น ถือเป็นสามัญชนผู้กล้าที่จะวิจารณ์การเมืองในยุคที่พระมหากษัตริย์และขุนนางมีอำนาจในการปกครอง ทำให้ท่านเคยถูกจำคุกถึง 17 ปี เพราะเขียนฎีกาหมิ่นประมาทตราพระราชสีห์ อันตีความไปได้ว่าเป็นการดูหมิ่นเจ้านายและขุนนางผู้ใหญ่ ท่านมีผลงานการวิจารณ์การเมืองการปกครองและสังคมมากมาย และยังเขียนวิจารณ์ “วรรณคดี” อีกด้วย

หลักฐานจากหนังสือ “เทียนวรรณ” ของสงบ สุริยินทร์ เป็นหนังสือที่รวบรวมงานเขียนวิจารณ์ของท่านเทียนวรรณไว้ หนึ่งในนั้นคืองานที่ท่านเคยวิจารณ์วรรณคดีเรื่อง “พระอภัยมณี” ของสุนทรภู่ เป็นการวิจารณ์ว่าคืองานเขียนที่ดีแฝงไปด้วยสุภาษิต และเป็นงานเขียนที่แปลกไปกว่าวรรณคดีที่แต่งในช่วงนั้นๆ จากข้อความดังนี้

เทียนวรรณ

“…จะชี้ให้ท่านผู้มีปัญญาเห็นว่าแปลกหรือผิดแก่ผู้อื่น คือ (๑) ไม่มีเหาะ (๒) ไม่มีเนฤมีตร (๓) ไม่มีแผลงศรเป็นไฟและศรไม่กลับเข้าแหล่ง (๔) ผู้หญิงสาวผู้ชายหนุ่มถึงตัวกันในที่ลับ ยังไม่สำเร็จความประสงค์ได้ (๕) ผู้หญิงเข้าที่อับจนตกอยู่ในมือโจร แก้ตัวไม่เสียตัวแก้โจร ไม่ร้อนเหมือน ทศกรรฐ์กับสีดา และประเวณีไม่หายเหมือนนางสุวรรณอำภากับวิรุญมาศ (๖) กิริยาของคนใดก็คงอยู่ตามกิริยาของคนนั้น (๗) ขึ้นต้นความไว้อย่างไรไม่ทอดทิ้งให้สูญหายคงย้อนยกความข้อนั้นอีกในที่สุด (๘) ตั้งนามบุคคลย่อมตรงแก่เหตุการณ์ที่เป็น ดุจพระอภัยก็ใจดีไม่ผูกเวร สินสมุทรก็โดยแม่เป็นเทือกน้ำ สุดสาครก็เพราะแม่พาพ่อหนียักษ์มาในทะเล อุศเรนทร์ก็โดยเป็นคนใจกล้าใจสูง นามย่อมตรงแก่กิริยาอัธยาศัยดั่งอธิบายมานี้เป็นต้น”

อีกทั้งยังบอกถึงต้นกำเนิดที่มาของวรรณคดีเรื่องพระอภัยมณีและเหตุผลของชื่อเรื่องด้วย “ขอรัปทานอภัยแก่ท่านผู้อ่าน ขออวดรู้ก่อนเกิดว่าเมื่อท่านภู่สุนทรแกแต่งเรื่องพระอภัยมณีนั้น โดยพระบาทสมเด็จพระพุทธเลิศหล้านนภาลัย โปรดเกล้าฯ พระราชทานแหวนทองคำประดับเพ็ชร์แก่ท่านภู่สุนทร ๑ วง และทรงพระบรมราชดำรัสว่า (ข้าให้แหวนเจ้านี้ เพื่อให้เจ้าทำเรื่องขึ้นให้ตรงกับแหวน) เพราะเหตุนี้ท่านภู่จึงให้นามว่า พระอภัยมณี…” ท่านเทียนวรรณกล่าว

นอกจากการวิจารณ์เป็นร้อยแก้วแบบปกติแล้ว ท่านเทียนวรรณแต่คำวิจารณ์เป็นคำกลอนเป็นชนิดกลอนแปด โดยจะยกกลอนที่ท่านแต่งเป็นตัวอย่าง ดังนี้

       ขอรำพรรณสรรเสริญเจริญสาร  ของคุณครูภู่สุนทรเรื่องกลอนการ

พิสดารแต่งไว้อภัยมณี

     ดำเนินความนามกรสาครเขา      ทำนองเล่าชลพนัศปัถวี

นามบุคคลชนประชาพฤฒาชี          ทั้งผู้ดีไพร่กษัตริย์ไม่ขัดความ

   ทีเด็กทีผู้ใหญ่ปราสัยสาร            ประกอบรักโกรธโฉดซำสาม

ทั้งแยบยลกลศึกฝึกสงคราม           ต้องดูตามธรรมกาของสามัญ

สุดท้ายนี้ เทียนวรรณเป็นหนึ่งนักคิดคนสำคัญในสมัยพระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว รัชกาลที่ 5 ที่ตีแผ่สิ่งที่ท่านเห็นว่าไม่เหมาะไม่ควร หรือความล้าหลังตามความคิดอันก้าวหน้าของท่าน อย่างตรงไปตรงมา มิอ้อมค้อม ไม่ว่าจะเป็นเรื่องสังคม การเมือง หรือพวกเจ้านายและขุนนางต่าง ๆ รวมถึงตีความข้อคิดต่าง ๆ จากวรรณกรรมของสุนทรภู่ออกมาเพื่อให้ฉุกคิดบางสิ่ง

ทั้งหมดนี้ถูกเขียนออกมาเป็นงานเขียนที่เป็นแรงขับเคลื่อนในการเปลี่ยนความคิดของเหล่าผู้คนในสังคมให้ไปในครรลองที่ดี ตามปณิธานของเทียนวรรณนั่นเอง


อ้างอิง

กุหลาบ สายประดิษฐ์. (2548, กรกฎาคม) “เทียนวรรณ บุรุษรัตนของสามัญชน”, ศิลปวัฒนธรรม.ปีที่ 26 (ฉบับที่ 9)

สงบ สุริยินทร์. เทียนวรรณ. พระนคร: สำนักพิมพ์สุริยินทร์. ม.ป.พ

บทความก่อนหน้านี้
บทความถัดไป