สารทขนมบ๊ะจ่าง “นางพญางูขาว”ในนิทานแพ้อะไร? จนต้องแสดงร่างเดิมที่เป็นงู

“วันสารทขนมบ๊ะจ่าง” กับ “วันไหว้จันทร์” มีตำนานที่เหมือนกันก็ 2-3 ประการ 1.ขนมในเทศกาลทั้งสอง (บ๊ะจ่าง-ขนมไหว้พระจันทร์)เป็นที่รู้จักและชื่นชอบของคนจำนวนมากกว่าเทศกาล 2.เทศกาลทั้งสองมีเรื่องราวของสำนึกรักบ้านเมือง 3. ขนมประจำเทศกาลเกี่ยวข้องกับเหตุการณ์บ้านเมือง

อย่างที่หลายท่านเคยได้ฟังกันมา “ขนมไหว้พระจันทร์” เป็นเครื่องมือที่คนจีนใช้ส่งข้อความนัดหมายต่อสู้กับมองโกล  ส่วน “บ๊ะจ่าง” ก็ห่ออย่างมิดชิดแน่นหนา(ให้รอดจาการกินของปู, ปลา, เต่า ฯลฯ) โยนลงน้ำเป็นเครื่องเซ่นไหว้ “ชีว์หยวน” ราชนิกุลแคว้นฉู่ผู้จงรักภักดีต่อบ้านเมือง ซึ่งโดดน้ำตายในวัน 5 ค่ำ เดือน 5 (ตามปฏิทินจันทรคติของจีน)

นั่นคือเรื่องราวที่กล่าวถึงกันมาอย่างกว้างขวาง

หากใน “สารทขนมบ๊ะจ่าง” ที่ยังมีอีกประเด็นไม่ค่อยพูดถึงนัก คือ ความเชื่อมโยงกับ 1 ใน 4 นิทานพื้นบ้านชื่อดังของจีน  “นางพญางูขาว” นิทานเรื่องนี้ทำเป็นภาพยนตร์ออกมาหลายเวอร์ชั่น

ประเด็นนี้อาจารย์ถาวร สิกขโกศล เคยเขียนไว้ใน “เทศกาลจีนและการเซ่นไหว้” (สำนักพิมพ์มติชน, มีนาคม 2557) ใครสนใจสามารถหาอ่านเพิ่มเติมได้

เรื่องย่อๆ นั้นมีอยู่ว่า นางพญางูขาว และนางงูเขียวลูกสมุนที่บำเพ็ญเพียรมาหลายร้อยปี จนสามารถกลายร่างเป็นมนุษย์ ได้เกิดพบรักกับ บัณฑิตหนุ่มและอยู่กินเป็นสามีภรรยากัน  โดยที่ชายหนุ่มไม่รู้ว่าภรรยาเป็นปีศาจงู  แต่ความลับก็มาแตกเอาประมาณช่วงสารทขนมบ๊ะจ่างนี่แหละ

เพราะสารทขนมบ๊ะจ่างตรงกับวัน 5 ค่ำ เดือน 5 (ตามปฏิทินจันทคติจีน) ซึ่งเป็นฤดูร้อนของจีน  อากาศร้อนจัด ฝนไม่ค่อยมี งูและสัตว์เลื้อยคลานที่เป็นอันตราย เช่น แมงป่อง, ตะขาบ ฯลฯ มักออกมาเพ่นพ่านกัดสัตว์และคนไปทั่ว นอกจากนี้อากาศที่ร้อนทำให้เชื้อโรคเติบโตไว้ เกิดโรคระบาดง่าย

คนจีนก็หาทางแก้ไขหลายๆ แบบ หนึ่งในจำนวนนั้นคือ “เหล้าสงหวง”

สงหวง (雄黄) เป็นแร่ชนิดหนึ่งประกอบด้วยกำมะถันและสารหนู สูตรทางเคมีคือ As2s2  คนไทยรู้จักในชื่อว่า “หรดาลแดง” สงหวงมีพิษ และฤทธิ์ขับเสมหะ ถอนพิษงู, แมลงต่างๆ ได้ดี เมื่อเทศกาลสารขนมจ้างที่มีสัตว์ชุกชุม คนจีนจึงสงหวงมาบดเป็นผงผสมเหล้าขาวตากแดด ทำเป็น “เหล้าสงหวง”

เหล้าสงหวงจึงเป็นเหล้าประจำเทศกาลสารทขนมจ้าง ที่นอกจากจะใช้ดื่ม (เล็กน้อย)สำหรับผู้ใหญ่แล้ว สำหรับเด็กก็ใช้เหล้าสงหวงทาจมูก, หน้าผาก ต้นคอ เพื่อข่มสิ่งชั่วร้าย (สันนิษฐานว่า กลิ่นของเหล้าและสงหวงทำให้สัตว์ไม่เข้าใกล้เพราะเหม็น) ทั้งยังใช้ปะพรมลานบ้าน, กำแพง, ประตู, หน้าต่าง, ห้องนอน เพื่อฆ่าเชื้อโรค, ไล่งู, แมลงและสัตว์มีพิษ

คาดว่า นางพญางูขาวรู้เรื่องนี้อยู่เต็มอก ช่วงสารทขนมบ๊ะจ่างเธอจึงเก็บตัวอยู่แต่บ้าน ทว่าชายหนุ่มคนรักเกิดเอาเหล้าสงหวงมาให้คะยั้นคะยอให้ดื่มด้วย เธอก็พลาดไปดื่มได้อย่างไรไม่ทราบ ผลก็คือเมาหลับไปด้วยกันทั้งคู่ เมื่อชายหนุ่มตื่นขึ้นมาก็ตกใจสิ ภรรยากลายร่างเป็นงูเสียแล้ว

สรุปความได้ว่า สารทขนมบ๊ะจ่างนอกจากจะมีที่เรื่องราวข้องวีรกรรมสำนึกรักชาติตามแบบจีนแล้ว ยังเกี่ยวข้องกับธรรมชาติและฤดูกาล รวมทั้งนิทาสนพื้นบ้าน นับว่าเป็นเทศกาลที่มนุษย์ปรุงแต่งได้ครบรส

บทความก่อนหน้านี้
บทความถัดไป