“เช็งเม้ง” ยังมาไม่ถึง แต่ทำไมไปไหว้บรรพบุรุษกัน “เทศกาลกตัญญู” เริ่มแล้ว

(ภาพจากห้องสมุดภาพนิตยสารศิลปวัฒนธรรม)

เมื่อพูดถึงการเซ่นไหว้บรรพบุรุษที่ล่วงลับไปแล้วของคนจีน คนส่วนใหญ่มักนึกถึง “เช็งเม้ง” ซึ่งจะเป็นวันที่ 4 หรือ 5 ของเดือนเมษายน แต่ในทางปฏิบัติทำไมหลายคน หลายบ้านไหว้บรรพบุรษเริ่มก่อนหน้านั้นประมาณ 2 สัปดาห์ และอีกหลายบ้านก็ไปไหว้หลังจากนั้น 3-4 ก็มี

เพราะกลัวรถติดงั้นหรือจึงหนีด้วยการรับไหว้เสียก่อน แล้วยังไม่ถึงเช็งเม้งเลยไหว้ได้อย่างไร

การเซ่นไหว้บรรพบุรุษที่ล่วงลับของลูกหลานจีนจริงๆ แล้วเริ่มไหว้กันได้ตั้งแต่ วันฮุงชุง (20-21 มีนาคม)- วันเช็งเม้ง (4-6 เมษายน) ชุงฮุงและเช็งเม้ง เป็น 1 ใน 24 ปักษ์ย่อยที่แบ่งตามฤดูกาล ซึ่งแต่ละปักษ์มีช่วงเวลา 14-16 วัน เป็นการแบ่งตามการโครจรรอบดวงอาทิตย์ของโลก เพื่อจัดทำขึ้น”ปฏิทินเกษตร” สำหรับใช้เป็นคู่การทำนา ปฎิทินดังกล่าวกล่าวใช้ทั้งจันทรคติ และสุริยคติควบกัน ซึ่งขออธิบายแต่ในส่วนของปักษ์ชุงฮุง และเช็งเม้ง เท่านั้น

ชุงฮุง เป็นปักษ์ที่ 4แปลว่า กึ่งฤดูใบไม้ผลิ โลกโคจรมาถึงจุด 0 องศา ตรงกับวันที่ 20 หรือ 21 มีนาคม อากาศหายหนาว เย็นสบาย วันนี้กลางคืนกลางวันจะยาวเท่ากัน และหลังจ่ากวันนี้ไปช่วงเวลากลางวันก็จะยาวขึ้น ส่วนเช็งเม้งนั้นเป็นปักษ์ที่ 5 แปลว่าแจ่มใส สดชื่น เย็นสบาย (ตามสภาพอากาศในประเทศจีน แต่เมืองไทยร้อนสุดๆ)โลกโคจรมาถึงจุด 15 องศา วันที่ 4-6 เมษายน แต่ส่วนมากจะตรงกับวันที่ 5 เมษายน

นอกจากนี้ยังมีบางครอบครัวที่ไปเซ่นไหว้บรรพบุรุษในวันที่ 3 เดือน 3 ตามปฏิทินทางจันทรคติของจีน ที่เรียกกันทั่วไปว่า “กู่เช็งเม้ง-เช็งเม้งเก่า” ซึ่งที่จริงคือ “เทศกาลซ่างสื้อ” อันเป็นต้นเค้าของเทศกาลเช็งเม็งจากวรรณกรรมในอดีตและบันทึกเก่า พอสรปได้ว่า เทศกาลชุงฮุงน่าจะเริ่มมีแต่สมัยราชวงศ์โจว (503 ปีก่อนพุทธศักราช- พ.ศ. 322) เทศกาลซ่างสื้อมีในยุคชุนชิว (227 ปีก่อนพุทธศักราช – พ.ศ. 67) ส่วนเช็งเม้งเพิ่งเกิดในราชวงศ์ฮั่นตะวันออก (พ.ศ. 551-763)

ในสมัยโบราณในทั้ง 3 เทศกาลนี้ ราชสำนักและประชาชนมีพิธีบวงสรวง เซ่นไหว้อื่นด้วย ในที่นี้ขอละไว้ ด้วยเป็นเรื่องค่อนข้างไกลตัว และมีรายละเอียดมาก (ท่านที่สนใจโปรดอ่านเพิ่มเติมจากหนังสือ “เทศกาลจีน และการเซ่นไหว้” ) แต่ทั้ง 3 เทศกาลมีกิจกรรมหนึ่งที่เหมือนกันคือ “การเซ่นไหว้บรรพบุรุษ” ที่ยังคงสืบทอดจนถึงปัจจุบัน โดยอาจจะเป็นการไปเซ่นไหว้บุรุษที่สุสาน (หรือที่วัด, สมาคมตระกูล ฯลฯ) ด้วยอาหารคาวหว่าน ผลไม้ และเครื่องกระดาษ ฯลฯ

สำหรับปี 2562 นี้ วันชุงฮุงตรงกับวันที่ 21 มีนาคม, วันเช็งเม้งตรงกับวันที่ 5 เมษายน ส่วนกู่เช็งเม้งตรงกับวันที่ 7 เมษายน เช่นนี้การไปไหว้บรรพบุรุษที่สุสานจึงมีก่อนและหลังวันเช็งเม้ง  และมีอีกหลายบ้านที่ไปไหว้ก่อนและหลังที่จะถึงช่วงเวลาดังกล่าวตามเหตุปัจจัยของแต่ละครอบครัว

แต่ไม่ว่าจะไปไหว้บรรพบุรุษวันไหนสำหรับเมืองไทยแล้วก็ร้อนเหลือเกิน ขณะที่เมืองจีนเป็นช่วงอากาศแจ่มใส เย็นสบาย เกาจี๋ว์ชิง กวีสมัยราชวงศ์ซ่ง ( พ.ศ. 1503-1822) ถึงกลับจิบสุราแต่กลอนชมธรรมชาติไว้อย่าสวยงามว่า

สุสานร้างรายอยู่ภูเหนือใต้    เช็งเม้งคนมาไหว้เดินสับสน

ผีเสื้อขาวเถ้ากระดาษบินว่อนวน   อัสสุชลหลั่งไหลฤทัยครวญ

สายัณห์จิ้งจอกนอนหน้าหลุมหลับ  ราตรีกลับเคหาคลายว่ายกำสรวล

ยามมีเหล้าเมาปลื้มดื่มตามควร   ตายแล้วล้วนชวดลิ้มรสแม้หยดเดียว


ข้อมูลจาก

ถาวร สิกขโกศล. เทสกาลจีนและการเซ่นไหว้, สำนักพิมพ์มติชน มีนาคม 2557

บทความก่อนหน้านี้
บทความถัดไป