“พระพุทธรูปปางแหย่ตีน” ศิลปกรรมอันซีนวัดมอญในไทย มีที่มาจากไหน?

ผู้เขียน	สุทธาสินี จิตรกรรมไทย เจียจันทร์พงษ์
เผยแพร่	วันพุธที่ 17 ธันวาคม พ.ศ.2568

“พระพุทธรูปปางแหย่ตีน” ศิลปกรรมอันซีนวัดมอญในไทย มีที่มาจากไหน?

พระพุทธรูปนั้นมีหลายปาง ที่เราเห็นกันบ่อยๆ ก็เช่น พระพุทธรูปปางมารวิชัย พระพุทธรูปปางสมาธิ พระพุทธรูปปางห้ามญาติ พระพุทธรูปปางนาคปรก เป็นต้น

แต่ยังมีพระพุทธรูปอีกปางหนึ่งที่เราอาจไม่ค่อยคุ้นกันนัก ก็คือ พระพุทธรูปปางแหย่ตีน หรือที่บางแห่งเรียกว่าพระพุทธรูปปางห้ามเผา, พระพุทธรูปปางถวายพระเพลิง หรือเรียกว่าพระเจ้าเข้านิพพานก็มี

พระพุทธรูปปางนี้มีที่มาจากไหน?

พระเจ้าเข้านิพพาน พระพุทธรูปปางแหย่ตีน — “พระเจ้าเข้านิพพาน” (พระพุทธรูปปางถวายพระเพลิงพระพุทธสรีระ) สมบัติเดิมของวัดโบสถ์ อำเภออินทร์บุรี จังหวัดสิงห์บุรี (ภาพ : พิพิธภัณฑสถานแห่งชาติ พระนคร)

องค์ บรรจุน เล่าไว้ในผลงาน “อุษาคเนย์ที่(เคย)ลับ” (สำนักพิมพ์มติชน) ว่า

หลังจากพระพุทธเจ้าปรินิพพาน คณะสงฆ์และกษัตริย์ผู้ครองเมืองกุสินารา ได้ทำพิธีสักการะพระบรมศพพระพุทธเจ้าอยู่นานถึง 6 วัน

จากนั้นวันที่ 7 ตรงกับวันแรม 8 ค่ำ เดือน 6 จึงอัญเชิญพระพุทธสรีระออกแห่เป็นขบวน ผ่านใจกลางเมืองทางทิศเหนือ และนำพระพุทธสรีระไปยังมกุฎพันธเจดีย์ ที่อยู่ทางตะวันออกของเมือง เพื่อถวายพระเพลิง

คราวนั้นมีมัลลปาโมกข์จำนวน 8 นาย เป็นผู้หามพระพุทธสรีระอัญเชิญลงประดิษฐานในรางเหล็กที่มีน้ำมันอยู่เต็ม แล้วปิดฝาครอบไว้ จากนั้นอัญเชิญขึ้นไว้บนจิตกาธานที่ทำด้วยไม้หอมนานาชนิด

เมื่อได้เวลา ผู้รับหน้าที่จุดไฟทั้ง 4 ด้าน แต่พยายามจุดไฟสักเท่าใดก็จุดไม่ติด ทั้งพระพุทธเจ้าได้ทรงแสดงปาฏิหาริย์บันดาลให้พระบาทโผล่ยื่นออกนอกหีบพระบรมศพ

ประมุขสงฆ์ ณ ที่นั้น คือ พระอนุรุทธะ นึกขึ้นได้ว่าคงเป็นด้วยเหล่าเทวดาต้องการให้รอ พระมหากัสสปะ พระอัครสาวกรูปสำคัญที่กำลังเดินทางมา ได้ถวายบังคมพระบรมศพเสียก่อน

ครั้งเมื่อพระมหากัสสปะเดินทางมาถึง และได้ถวายบังคมพระบรมศพพระพุทธเจ้าแล้วก็เกิดอิทธิปาฏิหาริย์ เพลิงสวรรค์บันดาลให้ลุกโชติช่วง โหมไหม้พระบรมศพจนหมดสิ้น

เหตุการณ์นี้เองเป็นที่มาของพระพุทธรูปปางปรินิพพาน หรือพระพุทธรูปปางแหย่ตีน

พระพุทธรูปปางนี้มีลักษณะบรรทมหงาย ยื่นพระบาททะลุหีบพระบรมศพ โดยที่หีบพระบรมศพเขียนลวดลายสวยงาม ฝาปิดครบทั้ง 6 ด้าน แต่สามารถเปิดออกได้ด้านหนึ่ง มักใช้พระพุทธรูปปางนี้ประกอบพิธีในวันอัฏฐมีบูชา หรือวันคล้ายวันถวายพระเพลิงพระบรมศพของพระพุทธเจ้า (หลังปรินิพพานได้ 8 วัน) ถือเป็นวันสำคัญในศาสนาพุทธวันหนึ่ง ตรงกับวันแรม 8 ค่ำ เดือน 6 อันเป็นที่นิยมกันมากในธรรมเนียมศาสนาพุทธเถรวาทแบบมอญ

โดยทั่วไปเรามักไม่ค่อยเห็นพระพุทธรูปปางแหย่ตีนในวัดไทยสักเท่าไหร่ แต่จะพบในวัดมอญหลายวัด เพราะวัดมอญนิยมสร้างพระพุทธรูปปางนี้

หนึ่งในวัดมอญที่มีพระพุทธรูปปางดังกล่าวประดิษฐานอยู่และมีความงดงามอย่างมากวัดหนึ่ง คือ วัดเกาะพญาเจ่ง (วัดเกาะรามัญ) ตำบลปากเกร็ด อำเภอปากเกร็ด จังหวัดนนทบุรี

อ่านเพิ่มเติม :

สำหรับผู้ชื่นชอบประวัติศาสตร์ ศิลปะ และวัฒนธรรม แง่มุมต่าง ๆ ทั้งอดีตและร่วมสมัย พลาดไม่ได้กับสิทธิพิเศษ เมื่อสมัครสมาชิกนิตยสารศิลปวัฒนธรรม 12 ฉบับ (1 ปี) ส่งความรู้ถึงบ้านแล้ววันนี้!! สมัครสมาชิกคลิกที่นี่