วงสุนทราภรณ์ กลยุทธ์ละลายพฤติกรรมคนไทยยุค 2480

“สุนทราภรณ์” ในช่วงทศวรรษ 2480 นอกจากจะเป็นวงดนตรีที่ให้ความบันเทิงแก่ประชาชนชาวไทยแล้ว ยังเป็นเครื่องมือทางวัฒนธรรมของจอมพล ป. พิบูลสงคราม ที่ช่วยหนุนนโยบายการเปลี่ยนแปลงวิถีชีวิตคนไทยด้วย

เมื่อวันที่ 24 มิถุนายน พ.ศ. 2482 จอมพล ป. พิบูลสงคราม ได้กล่าวสุนทรพจน์ทางวิทยุกระจายเสียงเนื่องในวันชาติ ให้ประชาชนเตรียมพร้อมสำหรับการเปลี่ยนแปลงครั้งใหญ่ที่เรียกว่า “การสร้างชาติ” เพื่อปรับปรุงมาตรฐานสังคมไทยให้เจริญเท่าทันอารยประเทศ

กลไกหลักของรัฐบาลที่ใช้สื่อสารนโยบายนี้ก็คือ “วงดนตรีกรมโฆษณาการ” (กรมประชาสัมพันธ์ในปัจจุบัน) ก่อตั้งขึ้นในปเดียวกัน จากความริเริ่มของ “นายวิลาศ โอสถานนท์” อธิบดีกรมโฆษณาการในขณะนั้น

รัฐบาลต้องการนำวงดนตรีสากลประเภท Jazz ใช้ในสถานีวิทยุ การแต่งเพลงต่าง ๆ เป็นไปตามคำสั่งของของรัฐบาลเพื่อใช้เป็นเครื่องมือประชาสัมพันธ์ให้แก่ประชาชนผ่านรายการวิทยุกระจายเสียงทั้งคลื่นสั้นและคลื่นยาว

ในเวลาราชการพวกเขาจะมีหน้าที่บรรเลงเพลงตามนโยบายและเผยแพร่ข่าวสารของรัฐบาล แต่หากเป็นนอกเวลาราชการเมื่อรับงานแสดงแก่เอกชนหรืองานรื่นเริงทั่วไป พวกเขาจะใช้ชื่อว่า “วงดนตรีสุนทราภรณ์” ภายใต้การควบคุมของ “ครูเอื้อ สุนทรสนาน” โดยชื่ออันไพเราะนี้ เกิดจากการนำนามสกุลของครูเอื้อ (สุนทรสนาน) ไปรวมกับชื่อของคนรัก อย่างคุณ “อาภรณ์ กรรณสูต” จนเป็นที่มาของชื่อ “สุนทราภรณ์”

ทว่า จุดสำคัญที่ทำให้วงดนตรีสุนทราภรณ์โด่งดังเป็นพลุแตกกลับเกิดขึ้นท่ามกลางภาวะสงครามโลกครั้งที่ 2 เมื่อประเทศไทยตัดขาดกับชาติตะวันตกและถูกปิดล้อมเส้นทางการเดินเรือ ส่งผลให้ไม่มีภาพยนตร์ฝรั่งใหม่ ๆ เข้ามาฉาย โรงภาพยนต์ทั่วพระนครยิ่งซบเซา จึงต้องแก้ไขปัญหาด้วยการนำภาพยนต์เก่า ๆ กลับมาฉายซ้ำ สลับกับการริเริ่มนำวงดนตรีมาแสดงในโรงภาพยนต์

เมื่อวงสุนทราภรณ์เปิดตัวที่ “โรงภาพยนตร์โอเดียน” ประชาชนก็หลั่งไหลมาชมกันอย่างล้นหลามจนชื่อเสียงโด่งดังราวกับพลุแตก ด้วยเสน่ห์ของสุนทราภรณ์ คือหยิบเอาท่วงทำนองตะวันตกและละตินอเมริกาที่ทันสมัย เช่น Jazz, Polka, Rumba หรือ Swing มาใส่ในเพลงไทยสากลมีเนื้อหาทั้งเป็นเพลงรักหวานชื่น เกี้ยวพาราสี หรือเศร้าขมขื่น ควบคู่ไปกับการสอดแทรกนโยบายสร้างชาติ

ไม่ว่าจะเป็น ‘เพลงก๋วยเตี๋ยวไทย’ เพื่อกระตุ้นเศรษฐกิจชาติ ให้คนไทยหันมาทำมาหากินด้วยการค้าขาย  ‘เพลงสวมหมวก’ รณรงค์ให้คนไทยสวมหมวกออกจากบ้าน แต่งกายให้เป็นสากลตามนโยบายรัฐนิยม และ ‘เพลงสร้างระเบียบ’ เพื่อปลูกฝังวินัยทางสังคมและเคารพกฎจราจร

การใช้ความบันเทิงทันสมัยและท่วงทำนองติดหู ตามนโยบายของจอมพล ป. จึงเป็นกลยุทธ์ที่แนบเนียนที่สุดในการละลายพฤติกรรม หล่อหลอมความคิดของราษฎรให้คล้อยตามอุดมการณ์ของรัฐ

ในยามที่บ้านเมืองเผชิญความทุกข์ยากจากภัยสงคราม ท่วงทำนองของสุนทราภรณ์ในทศวรรษที่ 2480 จึงทำหน้าที่เป็นเครื่องมือทางอำนาจรัฐที่ผสานระหว่างเทคโนโลยีสื่อสารมวลชนกับการเมือง พร้อมกับเยียวยาจิตใจและปลุกขวัญกำลังใจให้ประชาชนผ่านพ้นช่วงเวลาที่ยากลำยากนี้ไปได้

อ่านเพิ่มเติม : 

• รัฐบาลจอมพล ป. ส่งเสริม หรือย่ำยีดนตรีไทย
• ความรักคู่ตรงข้ามระหว่าง “เมืองหลวง” และ “ชนบท” ในบทเพลงสุนทราภรณ์
• เปิดสูตร “แกงเผ็ดแย้” เมนูโปรด ครูเอื้อ สุนทรสนาน แห่งวงสุนทราภรณ์

สำหรับผู้ชื่นชอบประวัติศาสตร์ ศิลปะ และวัฒนธรรม แง่มุมต่าง ๆ ทั้งอดีตและร่วมสมัย พลาดไม่ได้กับสิทธิพิเศษ เมื่อสมัครสมาชิกนิตยสารศิลปวัฒนธรรม 12 ฉบับ (1 ปี) ส่งความรู้ถึงบ้านแล้ววันนี้!! สมัครสมาชิกคลิกที่นี่

อ้างอิง : 

ณัฐพล ใจจริง. (2567, 15 สิงหาคม). วงดนตรีกรมโฆษณาการ/สุนทราภรณ์ : ความบันเทิงของคนไทยในช่วงสงคราม. มติชนสุดสัปดาห์. https://www.matichon.co.th/weekly/column/article_791187

กรัณย์กร วุฒิชัยวงศ์. (2566, 27 พฤศจิกายน). ‘ครูเอื้อ สุนทรสนาน’ ขุนพลเพลงแห่งกรุงรัตนโกสินทร์ ผู้ให้กำเนิดทำนองเพลง ‘วันลอยกระทง’. The People. https://www.thepeople.co/history/the-legend/52658

ศรัญญู เทพสเคราะห์. “กระบอกเสียงแห่งชาติ : เทคโนโลยีวิทยุกระจายเสียงกับการเมืองไทยช่วงทศวรรษ 2480”. ศิลปวัฒนธรรม ฉบับที่ 8 (มิถุนายน 2569) กรุงเทพฯ: มติชน, 2569. หน้าที่ 63, 77-79.

เผยแพร่ในระบอบออนไลน์ครั้งแรกเมื่อ 24 มิถุนายน 2569