ดอกไม้ ธูป เทียน ข้าวตอก 4 สิ่งที่คนไทยนิยมบูชาสิ่งศักดิ์สิทธิ์

การบูชาสิ่งศักดิ์สิทธิ์ ปกติแล้วคนไทยจะเตรียมของสำคัญไว้อยู่ 3 อย่าง คือ ดอกไม้ ธูป เทียน บางพื้นที่ก็จะใช้ “ข้าวตอก” สำหรับบูชาด้วยเช่นกัน

การใช้เครื่องบูชาทั้ง 4 สิ่งนี้ มาจากอะไร?

เรื่องนี้ สมเด็จพระเจ้าบรมวงศ์เธอ กรมพระยาดำรงราชานุภาพ พระบิดาแห่งประวัติศาสตร์ไทย ทรงเคยให้ข้อมูลไว้ในพระนิพนธ์ “อธิบายเครื่องบูชา” ว่า

ตามแบบแผนของเครื่องบูชาไทยจะต้องมี 4 สิ่งที่สำคัญก็คือ ธูป, เทียน, ดอกไม้ และข้าวตอก ทว่าหลายพื้นที่ของไทย เช่น กรุงเทพฯ ใช้แค่ดอกไม้ธูปเทียน หรือทางเหนือก็ใช้แค่เทียน ข้าวตอก และดอกไม้

ที่เป็นเช่นนี้ พระองค์ทรงสันนิษฐานว่า บางสิ่งบางอย่างที่ลดไปนั้นเนื่องจากพื้นที่ดังกล่าวอาจหาของสิ่งนั้นยาก จึงทำให้ลดลงเหลือแค่ 3 อย่าง จากนั้นจึงกลายเป็นประเพณีเป็นต้นมา ทว่าเครื่องนมัสการของหลวงก็ยังใช้ 4 สิ่งตามแบบแผนอยู่

ทั้งนี้เหตุที่ไทยต้องมีเครื่องบูชาทั้ง 4 อย่างนั้น เห็นจะเป็นเพราะ “ตำราพราหมณ์ในมัชฌิมประเทศแต่โบราณ” ซึ่งมีกระบวนการใช้เครื่องบูชาหลากหลายมาก 4 อย่างที่ใช้ในไทยนี้ก็ปรากฏอยู่ในตำราดังกล่าว

จึงอาจพอเป็นไปได้ว่า ไทยได้ตำราเครื่องบูชามาจากพราหมณ์ ชาวมัชฌิมประเทศ

อย่างไรก็ตาม แม้จะพอหาเหตุที่เป็นไปได้แล้ว แต่สมเด็จฯ กรมพระยาดำรงราชานุภาพ ก็ทรงตั้งข้อสงสัยไว้อีกว่า ไม่เพียงแค่ไทยที่มีเครื่องบูชาแบบนี้ แต่ยังปรากฏอยู่ในจีน ญี่ปุ่น รวมถึงศาสนาอื่น ๆ เช่นคริสต์หรืออิสลาม กล่าวคือเป็นเครื่องบูชาที่อย่างหนึ่งจะต้องให้แสงสว่าง เป็นเทียน ตะเกียง หรือโคมบ้าง อย่างหนึ่งจะต้องเป็นเครื่องเผาเกิดควัน เช่น ธูป เนื้อไม้ หรือกำยาน และสิ่งสุดท้ายก็คือ สิ่งที่ทำให้เกิดกลิ่นหอม ก็อย่างดอกไม้หรือข้าวตอก

แม้จะยังไม่มีข้อสรุปที่ชัดเจนเกี่ยวกับการใช้เครื่องบูชาที่มีลักษณะคล้ายกันในหลายที่ทั่วโลก แต่ข้อสันนิษฐานของสมเด็จฯ กรมพระยาดำรงราชานุภาพ ก็อาจทำให้ทราบถึงคำตอบว่าทำไมคนไทยจึงนิยมใช้ดอกไม้ ธูป เทียน และข้าวตอกสำหรับการบูชาสิ่งศักดิ์สิทธิ์จวบจนปัจจุบัน

อ่านเพิ่มเติม :

• วาลุกเจดีย์วันสงกรานต์ ประเพณีไทย ก่อเจดีย์ทรายถวายเป็นพุทธบูชา
• วันอาสาฬหบูชา “วันพระรัตนตรัย” ครบองค์สามบริบูรณ์
• วันอัฏฐมีบูชา ความศรัทธาก่อนการสูญสิ้นใน “ปฐมสมโพธิกถา”

สำหรับผู้ชื่นชอบประวัติศาสตร์ ศิลปะ และวัฒนธรรม แง่มุมต่าง ๆ ทั้งอดีตและร่วมสมัย พลาดไม่ได้กับสิทธิพิเศษ เมื่อสมัครสมาชิกนิตยสารศิลปวัฒนธรรม 12 ฉบับ (1 ปี) ส่งความรู้ถึงบ้านแล้ววันนี้!! สมัครสมาชิกคลิกที่นี่

อ้างอิง : 

อนุสรณ์พระราชทานเพลิงศพ พระราชภัทราจาร (เปล่ง กุวโม) ณ เมรุวัดมกุฏกษัตริยาราม 11 มกราคม 2535. [ม.ป.ท.]:บริษัท จี.เอ. กราฟิค, 2535. สืบค้นเมื่อวันที่ 11 พฤษภาคม 2569. https://digital.library.tu.ac.th/tu_dc/frontend/Info/item/dc:312781.

เผยแพร่ในระบบออนไลน์ครั้งแรกเมื่อ 11 พฤษภาคม 2569