| ผู้เขียน | บดินทร์ธร เสนพรัตน์ |
|---|---|
| เผยแพร่ |
พระพุทธรูปเป็นสิ่งศักดิ์สิทธิ์ที่อยู่คู่กับพุทธศาสนามาอย่างยาวนาน ในไทยเราพบพระพุทธรูปหลายรูปแบบที่สะท้อนความงามทางพุทธศิลป์ของแต่ละพื้นที่ อย่างภาคเหนือก็มีเอกลักษณ์อย่างหนึ่งในการสร้างองค์พระนั่นคือ “พิธีบรรจุหัวใจ” ให้พระพุทธรูป
เมื่อไปสักการะพระพุทธรูปในภาคเหนือ คุณอาจไม่รู้ว่าภายในองค์พระมีสิ่งหนึ่งที่เรียกว่า “หัวใจพระเจ้า” บรรจุอยู่ สิ่งนี้เป็นวัตถุที่เต็มไปด้วยความเชื่อและความศรัทธาอย่างลึกซึ้งของชาวล้านนา ที่มองว่าองค์พระมีทั้งชีวิตและจิตวิญญาณ
“พระเจ้า” ในภาษาล้านนาคือใครกันแน่ ?
ในวัฒนธรรมล้านนา คำว่า “พระเจ้า” ไม่ได้มีความหมายเดียวกับความเข้าใจในภาษาไทยกลาง ที่มักหมายถึงเทพเจ้าหรือสิ่งศักดิ์สิทธิ์ที่อยู่เหนือมนุษย์
คำว่า “พระเจ้า” ในภาษาเหนือ มีความหมายครอบคลุม 3 อย่าง ดังที่ “สารานุกรมวัฒนธรรมไทย ภาคเหนือ เล่ม ๘” ให้คำอธิบายเอาไว้คือ
1. กษัตริย์ “…คำว่าพระเจ้าในความหมายที่แปลว่ากษัตริย์นั้น เมื่อศึกษาจากตำนานพื้นเมืองเชียงใหม่ พบว่ามีการกล่าวถึงครั้งแรกในรัชสมัยของพระเจ้าติโลกราช (พ.ศ. ๑๙๘๔-๒๐๓๐)…”
2. พระสัมมาสัมพุทธเจ้า “…ทั้งนี้ พระเจ้า ที่มีหมายความว่าพระพุทธเจ้านั้น มิได้เป็น วิสามัญนามหรือชื่อเฉพาะ แต่หมายถึงผู้ใดก็ได้ที่ตรัสรู้แล้วและโดยพระธรรมนั้นถือว่าเป็นผู้สูงส่งเหนือมนุษย์และเทวดาทั้งปวง…”
3. พระพุทธปฏิมากร (พระพุทธรูป) “…ส่วนคำว่าพระเจ้า ที่มีความหมายว่าพระพุทธรูปนั้น มักเล็งถึงพระพุทธรูปบูชามากกว่าพระเครื่อง…”
คำว่าพระเจ้ายังปรากฏอยู่ในชื่อเรียกพระพุทธรูปทั่วล้านนา เช่น พระเจ้าเก้าตื้อ พระเจ้าแข้งคม พระเจ้าตนหลวง พระเจ้าฝนแสนห่า พระเจ้าล้านทอง ฯลฯ
แต่เมื่อพูดถึงหัวใจพระเจ้าจะสอดคล้องกับ 2 อย่างหลังเพียงเท่านั้น แล้วหัวใจพระเจ้าคืออะไร ? ทำไมต้องมีพิธีบรรจุหัวใจพระเจ้า ?
“หัวใจพระเจ้า” หรือที่คนเมืองออกเสียงว่า “หัวใจ๋พระเจ้า” คือ รูปจำลองของอวัยวะภายในของมนุษย์ ประกอบไปด้วยอวัยวะสำคัญในร่างกาย เช่น ลำไส้ ปอด ตับ ซึ่งสร้างขึ้นด้วยงานพุทธศิลป์แบบล้านนาอย่างวิจิตร เพื่อบรรจุลงไปในองค์พระ
หัวใจพระเจ้านิยมทำขึ้นจากเงิน ทอง นาก โลหะ และนิกเกิล ตามแต่กำลังศรัทธาของพุทธศาสนิกชนที่ร่วมกันสร้าง และยังมีความเชื่ออีกว่าจะต้องใส่น้ำมันจากไม้จันทน์ที่มีกลิ่นหอมหรือน้ำมันงาไว้ในหัวใจพระเจ้าด้วย เพราะของเหลวเหล่านี้เปรียบดั่งโลหิตที่จะส่งไปหล่อเลี้ยงหัวใจจนถึงส่วนต่างๆ ขององค์พระ
ขั้นตอนต่อมายังมีการบรรจุแก้วแหวนเงินทองไปจนถึงพระบรมสารีริกธาตุไว้ข้างใน โดยมีจุดประสงค์เพื่อใช้ถวายเป็นพุทธบูชา และจากการใส่สิ่งมีค่าเหล่านี้ลงไปทำให้เราเห็นข่าวการเจาะพระอุระของพระพุทธรูปในภาคเหนือ เพื่อขโมยหัวใจพระเจ้าอยู่เสมอ
แม้จะยังไม่มีหลักฐานระบุชัดเจนว่าพิธีกรรมนี้เริ่มต้นขึ้นในช่วงเวลาใดของประวัติศาสตร์ล้านนา แต่หากมองย้อนไปถึงรากฐานความเชื่อเรื่องนี้จะพบว่า มีความเชื่อมโยงกับพุทธศาสนานิกายมหายานและนิกายวัชรยานที่มีอยู่ในเนปาลและทิเบต
อย่างในงานเขียน “นิกายพุทธศาสนาในล้านนา ระหว่างรัชสมัยพระเจ้าติโลกราชถึงพญาแก้ว (พ.ศ. 1984-2068) : ศึกษาจากพระพุทธรูปสัมฤทธิ์ที่มีจารึกในจังหวัดเชียงใหม่” ของ ม.ล. สุรสวัสดิ์ ศุขสวัสดิ์ ได้ให้ข้อสันนิษฐานไว้ว่า
“…หากพิจารณาพิธีพุทธาภิเษกพระพุทธรูปในลัทธิมหายานและนิกายวัชรยานแบบเนปาลและทิเบตกับประเพณีล้านนา เราจะเห็นถึงความเชื่อมโยงระหว่างประเพณีและพิธีกรรมทั้ง 2 แหล่งได้ชัดเจน ในที่นี้อาจกล่าวได้ว่าพวงหัวใจและชิ้นส่วนภายในของพระพุทธรูปล้านนาคงจะมีที่มาจากซุงหรือธารณีที่นักบวชชั้นรินโปเชผู้ได้รับมอบหมายโดยเฉพาะบรรจุลงไปในองค์พระพุทธรูปหรือรูปเคารพต่างๆ เพื่อเป็นการให้ชีวิตต่อองค์พระปฏิมาหรือรูปเคารพนั้น”
จากความเป็นมานี้ทำให้เราเห็นว่า เมื่อชาวล้านนาจะสร้างพระพุทธรูปครั้งใด ไม่ว่าองค์พระจะมีขนาดเล็กหรือใหญ่ ก็จะต้องมีพิธีบรรจุหัวใจพระเจ้าลงไปในพระอุระด้านซ้าย (อกซ้าย) ขององค์พระอยู่เสมอ เพื่อแสดงถึงความสมบูรณ์ครบ 32 ประการ และความงามแบบบริบูรณ์ของพระพุทธรูป อันเป็นตัวแทนพระสัมมาสัมพุทธเจ้า
บ้างก็ว่าที่จำเป็นต้องบรรจุหัวใจลงในองค์พระ เนื่องจากพระพุทธรูปก็มีชีวิต และสามารถดลบันดาลให้เกิดความเป็นสิริมงคลเจริญงอกงามและอานิสงส์ผลบุญที่มหาศาลแก่ผู้ร่วมกันสร้างหัวใจพระเจ้าได้
ชาวล้านนามีความเชื่ออย่างแรงกล้าว่า การสร้างหัวใจพระเจ้าจะช่วยให้ผู้ร่วมสร้างได้กุศลที่ส่งผลกับหรือเกี่ยวข้องกับหัวใจโดยตรง ทั้งทางกายภาพและจิตวิญญาณ ไม่ว่าจะเป็นการส่งผลให้ผู้ที่มีอาการป่วยจากโรคภัยที่เกี่ยวข้องกับหัวใจหรือหลอดเลือดอาการทุเลาลง หรือผู้ที่จิตใจไม่เป็นสุขทุกข์ร้อนไปด้วยโทสะก็จะมีจิตใจสงบและมั่นคง ฯลฯ
การบรรจุ “หัวใจพระเจ้า” ลงในพระพุทธรูปของภาคเหนือ เป็นรายละเอียดที่สามารถสะท้อนแนวคิดสุดลึกซึ้งของชาวล้านนา ที่ไม่ได้มององค์พระเป็นเพียงรูปจำลองขององค์ศาสดา แต่ยังเชื่อว่าพระสัมมาสัมพุทธเจ้ายังมีชีวิต และเปี่ยมไปด้วยอำนาจพระพุทธคุณ
อ่านเพิ่มเติม :
- พระเจ้าเก้าตื้อ : พระพุทธรูปสำคัญของล้านนา
- ตามรอย “พระเจ้าล้านตื้อ” พระพุทธรูปแห่งลำน้ำโขง
- พระเจ้าพร้าโต้ พระเก่าแก่อายุ 300 กว่าปีเมืองแพร่ มีที่มาอย่างไร
อ้างอิง :
สุรสวัสดิ์ ศุขสวัสดิ์, ม.ล. “นิกายพุทธศาสนาในล้านนา ระหว่างรัชสมัยพระเจ้าติโลกราชถึงพญาแก้ว (พ.ศ. 1984–2068): ศึกษาจากพระพุทธรูปสัมฤทธิ์ที่มีจารึกในจังหวัดเชียงใหม่.” วารสารมหาวิทยาลัยศิลปากร (สาขาสังคมศาสตร์ มนุษยศาสตร์ และศิลปะ) 32, ฉบับที่ 2 (กรกฎาคม–ธันวาคม 2555): 7–25. เข้าถึงได้จาก https://so05.tci-thaijo.org/index.php/sujthai/article/view/6995
อุดม รุ่งเรืองศรี. “พระเจ้า.” สารานุกรมวัฒนธรรมไทย ภาคเหนือ (เล่ม 8). กรุงเทพฯ: มูลนิธิสารานุกรมวัฒนธรรมไทย ธนาคารไทยพาณิชย์, 2542.
เผยแพร่ในระบบออนไลน์ครั้งแรกเมื่อ 4 มิถุนายน 2568
