แผ่นดินไหว เป็นภัยธรรมชาติที่สร้างความเสียหายให้ทั้งชีวิตและทรัพย์สิน ในประวัติศาสตร์ของไทยมีบันทึกเหตุแผ่นดินไหวไว้หลายครั้ง ตั้งแต่ยุคกรุงศรีอยุธยาเรื่อยมาจนถึงกรุงรัตนโกสินทร์ ที่ในรัชสมัยพระบาทสมเด็จพระนั่งเกล้าเจ้าอยู่หัวมีบันทึกไว้ในหลักฐานหลายแหล่ง แล้ว “แผ่นไหวสมัยรัชกาลที่ 3” รุนแรงแค่ไหน?

แผ่นไหวสมัยรัชกาลที่ 3

สุพจน์ แจ้งเร็ว บรรณาธิการศิลปวัฒนธรรม เขียนในบทความ “พระราชศรัทธาในรัชกาลที่ 3 กับพระราชวิจารณ์ในรัชกาลที่ 4” ในนิตยสารศิลปวัฒนธรรม ฉบับพฤศจิกายน 2566 ตอนหนึ่งกล่าวถึงเรื่องแผ่นดินไหวสมัยรัชกาลที่ 3 ว่า

ใน พระราชพงศาวดารกรุงรัตนโกสินทร์ รัชกาลที่ 3 ประพันธ์โดย เจ้าพระยาทิพากรวงศ์ บันทึกไว้ว่า มีเพียงครั้งเดียว คือ พ.ศ. 2382 ความว่า “คนตื่นตกใจทั้งแผ่นดิน ไม่รู้ว่าเป็นเหตุอย่างไร”

ขณะที่ จดหมายเหตุความทรงจำของกรมหลวงนรินทรเทวี (ฉบับต่อใหม่) ระบุว่า มี 2 ครั้ง

ครั้งแรกคือ “…ปีมเสงเบญจศก เพลา ๓ โมง ๕ บาท ทรงประเคนแล้วเสด็จขึ้น ระย้าแก้วแกว่งไกว พระโองการตรัสให้ดูที่ปราสาทวัดพระแก้วเปนเหมือนกัน ด้วยพระบารมีแก่กล้า นางพระธรณีพระคงคาทั้งท้าวจัตุโลกย์ทั้ง ๔ สุชัมบดีเทวสโมสรนุโมทนาทาน เจ้าฟ้าเหลือแล พึ่งแผ่นิสงษ์สร้างพระไตรปิฎกผูกละ ๑ บาท ๓ สลึง ผูกละ ๒ บาท ผูกละ ๑ บาท ๒ สลึง เปนนิจ บุญฤทธิสท้านสุธาไหว จะพลันได้พระโพธิญาณ ฯ”

ส่วนครั้งที่ 2 เกิดเมื่อ “ณ วันอาทิตย์ เดือนอ้าย ขึ้น ๑๓ ค่ำ เวลา ๗ ทุ่มนาฬิกา หวั่นไหว พระที่นั่งบุษบกในพระแท่น ระย้าอัจกลับ หวั่นไหวทั่วทั้งคงคากระฉ่อนฟูมฟองฝั่ง พระบารมียังจะยืนยิ่งเปนมิ่งมงกุฎกรุง จะได้บำรุงพระสาสนาถาวรถ้วน ๕๐๐๐ พระเกียรติยศนั้นจะฟุ้งเฟื่อง แก่นพิไชยสงครามเรืองอานุภาพ ฯ”

ด้าน จดหมายเหตุโหร ซึ่งเป็นเอกสารที่มีความแม่นยำเที่ยงตรงมากในเรื่องนี้เช่นกัน กล่าวว่า แผ่นดินไหวสมัยรัชกาลที่ 3 มี 5 ครั้ง ซึ่งครั้งสุดท้ายที่ “คนตกใจกว่าทุกครั้ง” ก็คือครั้งเดียวกับที่เจ้าพระยาทิพากรวงศ์บันทึกไว้นั่นเอง

อย่างไรก็ตาม คุณพุ่ม กวีหญิงในยุคนั้นบอกว่า แผ่นดินไหวสมัยรัชกาลที่ 3 เกิดขึ้นถึง 7 ครั้ง (เน้นคำโดยผู้เขียนบทความออนไลน์)

     “พระนั่งเกล้าเจ้าสุธาประเทศไทย
ที่ทรงพระกฤษฎาบารเมศ
บุญเขตขัตติยาสุธาไหว
สร้างพระราชกุศลขนครรไลย
โปรดสิ่งไรไม่ทัดเท่าศรัทธา
จนดินน้ำกัมปนาทธาตุกระสิณ
พื้นแผ่นดินดั่งจะร้องแซ่ซ้องสา
ธุการดั่งสั่งระเสริญกษัตรา
แต่ปราบดาเบ็ดเสร็จไหวเจ็ดครั้ง
ทรงสถาปนาการวิหารหลวง
ทุกกระทรวงเสร็จสมอารมณ์หวัง
ที่ชำรุดซุดสลักหายหักพัง
ถึงกระทั่งหกสิบห้าพระอาราม
ทรงศรัทธากล้าหาญตัดการเล่น
ของรำเต้นต่างต่างอย่างสยาม
ไม่กำหนัดครัทเคร่งเบงญกาม
ประพฤติตามทศธรรม์ทิ้งฉันทา
พระธรณินยินน้ำษิโณทก
ที่ต้องตกตามคลองแซ่ซ้องสา
ไหวกระทั่งฝั่งสมุทรอยุธยา
เสร็จนิคาลัยลับลำดับวงศ์”

สุพจน์บอกว่า การที่คุณพุ่มพรรณนาว่าเกิดขึ้นถึง 7 ครั้ง 7 ครา ดูจะเป็นโวหารเทียบเคียงพระบารมีของรัชกาลที่ 3 กับพระบารมีของพระมหาโพธิสัตว์เสียมากกว่าอื่น เช่น ใน ปฐมสมโพธิกถา พรรณนาว่า ในครั้งที่พระพุทธองค์เสวยพระชาติเป็นพระเวสสันดรโพธิสัตว์นั้น “พื้นพสุธาก็กัมปนาการถึง 7 ครั้ง”

“คุณพุ่มจะได้ความรู้ความคิดจากการอ่านวรรณคดีร่วมสมัยเรื่องนี้หรือจากที่ใด ไม่ใช่เรื่องสำคัญสำหรับที่นี้ แต่คำเปรียบเรื่องน้ำษิโณทกก็ดี เรื่องน้ำในมหาสมุทรหวาดไหวก็ดี ก็คือการสรรเสริญว่าพระบาทสมเด็จพระนั่งเกล้าเจ้าอยู่หัวทรงเป็นพระโพธิสัตว์นั่นเอง” สุพจน์ระบุในบทความ

อ่านเพิ่มเติม :

• “แผ่นดินไหว” 5 ครั้ง สมัยอยุธยา ใน พงศาวดารกรุงเก่า ฉบับหลวงประเสริฐ เกิดขึ้นตอนไหนบ้าง?
• พระมหาธาตุมุเตา พังจากแผ่นดินไหว เมื่อ พ.ศ. 2473

สำหรับผู้ชื่นชอบประวัติศาสตร์ ศิลปะ และวัฒนธรรม แง่มุมต่าง ๆ ทั้งอดีตและร่วมสมัย พลาดไม่ได้กับสิทธิพิเศษ เมื่อสมัครสมาชิกนิตยสารศิลปวัฒนธรรม 12 ฉบับ (1 ปี) ส่งความรู้ถึงบ้านแล้ววันนี้!! สมัครสมาชิกคลิกที่นี่

อ้างอิง :

สุพจน์ แจ้งเร็ว. “พระราชศรัทธาในรัชกาลที่ 3 กับพระราชวิจารณ์ในรัชกาลที่ 4”. นิตยสารศิลปวัฒนธรรม ฉบับพฤศจิกายน 2566.

จดหมายเหตุความทรงจำ ทั้งตอนพระราชวิจารณ์ แลตอนที่ได้ฉบับต่อใหม่. พระเจ้าวรวงษ์เธอ ๕ พระองค์ พิมพ์แจกในงานบำเพ็ญพระกุศลสนองพระเดชพระคุณ สมเด็จพระเจ้าบรมวงษ์เธอ เจ้าฟ้ากรมพระจักรพรรดิพงษ์ พระบิดา แลทำบุญอายุ หม่อมราชวงษ์หญิงหว่าง ท, จ, ว. หม่อมมารดาครบ ๖๐ ปี ปีมโรง พ.ศ. ๒๔๕๙. พิมพ์ที่โรงพิมพ์โสภณพิพรรฒนากร.

เผยแพร่ในระบบออนไลน์ครั้งแรกเมื่อ 28 มีนาคม 2568