“เจ้าจอมมารดาแข” เจ้าจอมมารดาท่านแรกในรัชกาลที่ 5

เจ้าจอมมารดาหม่อมราชวงศ์แข พึ่งบุญ สืบเชื้อสายจาก พระองค์เจ้าไกรสร ซึ่งถูกสำเร็จโทษด้วยท่อนจันทน์ในสมัยรัชกาลที่ 3

เจ้าจอมมารดาหม่อมราชวงศ์แขเป็นเจ้าจอมมารดาท่านแรกใน พระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว โดยเป็นพระมารดาใน “พระองค์เจ้าผ่อง” ถึงอย่างนั้น ท่านก็ไม่ได้เป็นที่โปรดปรานนัก เรื่องนี้มีสาเหตุเพราะอะไร?

เจ้าจอมมารดาท่านนี้เกิดในราว พ.ศ. 2390 เป็นธิดา “หม่อมนก” พระโอรสในพระเจ้าบรมวงศ์เธอ กรมหลวงรักษรณเรศ (พระองค์เจ้าชายไกรสร) พระราชโอรสในพระบาทสมเด็จพระพุทธยอดฟ้าจุฬาโลกมหาราช

กรมหลวงรักษรณเรศ ทรงประพฤติผิดร้ายแรงต้องพระราชอาญา ถูกถอดพระยศลงเป็น “หม่อมไกรสร” และถูกสำเร็จโทษด้วยท่อนจันทน์ ในรัชสมัยพระบาทสมเด็จพระนั่งเกล้าเจ้าอยู่หัว

เชื้อสายของกรมหลวงรักษรณเรศเฉพาะ “หม่อมเจ้า” ถูกถอดยศตามพระบิดา ส่วนระดับหม่อมราชวงศ์ หม่อมหลวง ไม่ถือว่าเป็นเจ้า จึงยังคงเดิม

เดิมท่านมีตำแหน่งเป็นพระพี่เลี้ยงในสมเด็จพระเจ้าลูกยาเธอ เจ้าฟ้าจุฬาลงกรณ์ เล่ากันว่า เมื่อท่านตั้งครรภ์ พระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว พระราชบิดาในเจ้าฟ้าจุฬาลงกรณ์ ไม่ทรงทราบ

กระทั่งประสูติพระธิดา คือ พระเจ้าบรมวงศ์เธอ พระองค์เจ้าผ่องประไพ หรือ “พระองค์เจ้าผ่อง” พระราชธิดาพระองค์แรกในรัชกาลที่ 5 ที่ประสูติก่อนเสด็จเถลิงถวัลยราชสมบัติ เมื่อวันที่ 19 ธันวาคม พ.ศ. 2410 (เมื่อแรกประสูติ พระองค์เจ้าผ่องจึงทรงมีพระอิสริยศักดิ์เป็นหม่อมเจ้า)

หลังจากนั้น เจ้าจอมมารดาเที่ยงในรัชกาลที่ 4 ได้อุ้มหม่อมเจ้าผ่องขึ้นถวายให้รัชกาลที่ 4 ทอดพระเนตร

เมื่อรัชกาลที่ 4 ตรัสถามว่าพระธิดาพระองค์นี้เป็นลูกของใคร เจ้าจอมมารดาเที่ยงไม่ได้ทูลตอบทันที กลับกราบทูลเลี่ยงๆ ให้รัชกาลที่ 4 ทอดพระเนตรเองว่า พระพักตร์เหมือนผู้ใด จึงตรัสว่า “เหมือนแม่เพย” คือ สมเด็จพระเทพศิรินทรามาตย์ พระอัครมเหสี ซึ่งทรงเป็นพระบรมราชชนนีในรัชกาลที่ 5

อย่างไรก็ดี เมื่อรัชกาลที่ 4 ทรงทราบว่าหม่อมเจ้าผ่องเป็นธิดาเจ้าจอมมารดาหม่อมราชวงศ์แข ก็โปรดฯ พระราชทานพระราชทรัพย์ทำขวัญเท่ากันกับพระเจ้าลูกเธอ

นับว่า พระองค์เจ้าผ่องทรงเป็นพระราชนัดดาพระองค์แรกที่รัชกาลที่ 4 ทรงทันได้เห็น

ส่วนเหตุที่รัชกาลที่ 5 ไม่โปรดปรานเจ้าจอมมารดาแข เป็นเพราะเมื่อครั้งพระองค์เจ้าผ่องทรงพระเยาว์ได้ประชวรหวัด รัชกาลที่ 5 เสด็จเยี่ยม แต่เมื่อตรัสถามพระอาการพระองค์เจ้าผ่องถึง 3 ครั้ง เจ้าจอมมารดาก็มิได้ทูลตอบ จึงทรงพระพิโรธ มิได้ตรัสด้วยอีกต่อไป

จากนั้น รัชกาลที่ 5 ก็โปรดให้สมเด็จพระเจ้าบรมวงศ์เธอ กรมพระยาสุดารัตนราชประยูร หรือ “ทูลกระหม่อมแก้ว” พระราชธิดาในพระบาทสมเด็จพระนั่งเกล้าเจ้าอยู่หัว ที่ทรงยกย่องเสมือนพระบรมราชชนนี ด้วยทรงเลี้ยงดูพระองค์ตั้งแต่ครั้งทรงพระเยาว์ เป็นผู้ทรงอภิบาลพระองค์เจ้าผ่อง

อ่านเพิ่มเติม :

• รวมพระราชวงศ์ที่ทรงกระทำผิดต้องโทษประหาร และถูกถอดพระยศลงเป็น “หม่อม”
• เจ้าจอมคนโปรดแห่งพระราชสำนักฝ่ายใน กับการชิงดีชิงเด่นผ่าน “เจ้าจอมก๊กออ”
• เครื่องเพชร “เจ้าจอมสดับ” เจ้าจอมในรัชกาลที่ 5 กับการตั้ง รพ.จุฬาลงกรณ์

สำหรับผู้ชื่นชอบประวัติศาสตร์ ศิลปะ และวัฒนธรรม แง่มุมต่าง ๆ ทั้งอดีตและร่วมสมัย พลาดไม่ได้กับสิทธิพิเศษ เมื่อสมัครสมาชิกนิตยสารศิลปวัฒนธรรม 12 ฉบับ (1 ปี) ส่งความรู้ถึงบ้านแล้ววันนี้!! สมัครสมาชิกคลิกที่นี่

อ้างอิง :

ศันสนีย์ วีระศิลป์ชัย. “หม่อมห้ามนางใน: พระเจ้าบรมวงศ์เธอ พระองค์เจ้าผ่องประไพ”. นิตยสารศิลปวัฒนธรรม ฉบับมกราคม 2538.

เผยแพร่ในระบบออนไลน์ครั้งแรกเมื่อ 7 มีนาคม 2567