พระบรมธาตุองค์ดั้งเดิม เป็นเจดีย์ทรงระฆังคล้ายบุโรพุทโธ หรือเจดีย์ทรงปราสาทอย่างจันทิปรัมบานัน?

พระบรมธาตุ วัดพระมหาธาตุ วรมหาวิหาร จังหวัดนครศรีธรรมราช ที่ได้ขึ้นทะเบียนเป็นมรดกโลกจาก UNESCO เมื่อวันที่ 25 กรกฎาคม 2569 นั้น เป็นเจดีย์ที่มีความโดดเด่นเป็นเอกลักษณ์มากแห่งหนึ่งของประเทศไทย 

แต่รู้หรือไม่ว่า เจดีย์องค์ปัจจุบันนั้นได้สร้างครอบทับเจดีย์องค์เดิมอยู่ 

รองศาสตราจารย์ ดร.ประภัสสร์ ชูวิเชียร อาจารย์ภาควิชาประวัติศาสตร์ศิลปะ คณะโบราณคดี มหาวิทยาลัยศิลปากร ได้ให้ข้อมูลกับ “ศิลปวัฒนธรรม” ไว้ว่า

นักวิชาการและนักปราชญ์ในอดีตได้เชื่อกันว่า ภายในองค์พระบรมธาตุเคยมีเจดีย์องค์เดิม โดยสมเด็จฯ กรมพระยาดำรงราชานุภาพ ทรงเชื่อว่า เจดีย์องค์เดิมมีลักษณะเป็นทรงปราสาทแบบศรีวิชัย คล้ายกับสิ่งที่เรียกว่า จันทิ หรือเจดีย์ทรงปราสาทยอดในศิลปะชวาภาคกลางและภาคตะวันออก

อีกทั้งสมเด็จฯ กรมพระยาดำรงราชานุภาพยังทรงกล่าวถึงการขุดค้นคราวบูรณะองค์พระบรมธาตุในสมัยรัชกาลที่ 5 ว่า ท่านพระครูเทพมุนี (ปาน) อดีต​เจ้าคณะ​เมือง​นครศรี​ธรรมราช​ ได้ให้ข้อมูลกับพระองค์ไว้ว่า ตรงบันไดทางขึ้นด้านหน้าพระบรมธาตุ มีบันไดอีกอันซ้อนอยู่ แสดงว่าจะต้องมีเจดีย์อีกองค์อยู่ข้างใน

ขณะที่ ฌอง บวสเซอลิเย่ (Jean Boisselier) นักวิชาการด้านโบราณคดีและประวัติศาสตร์ศิลปะ ก็ได้ให้ข้อมูลไว้ว่า เจดีย์องค์หนึ่งที่เป็นเจดีย์รายทรงปราสาท บริเวณนอกระเบียงคด เป็นเจดีย์องค์จำลองของพระบรมธาตุองค์เดิม

อย่างไรก็ตาม ในปัจจุบันได้พิสูจน์แล้วว่า เจดีย์องค์ดังกล่าวมีอายุแค่สมัยอยุธยาเท่านั้น

เมื่อไม่นานมานี้ กรมศิลปากรได้ขุดค้นบริเวณพระบรมธาตุก็พบว่า อิฐที่เคยใช้ก่อรากฐานขององค์พระบรมธาตุ เมื่อนำมากำหนดอายุทางวิทยาศาสตร์แล้ว ได้ค่าอายุที่เก่าที่สุดในช่วงประมาณพุทธศตวรรษที่ 15-16 ซึ่งเป็นการยืนยันสมมติฐานที่ว่า เคยมีเจดีย์องค์ก่อนอยู่ภายในเจดีย์องค์ปัจจุบัน

ในส่วนของรูปแบบสถาปัตยกรรมของพระบรมธาตุองค์ดั้งเดิมนั้น อ. ประภัสสร์ อธิบายว่าอาจมี 2 รูปแบบ คือ

1. พระบรมธาตุอาจมีลักษณะเป็นเจดีย์ทรงระฆัง ที่สร้างเจดีย์รายล้อมรอบในลักษณะของมณฑล (Mandala) ตามแบบเจดีย์ หรือสถูปในชวาภาคกลาง เช่น เจดีย์บุโรพุทโธ

2. พระบรมธาตุอาจมีลักษณะเป็นเจดีย์ทรงปราสาท ที่เรียกว่า จันทิ แบบศิลปะชวาภาคกลาง ที่สร้างเจดีย์รายในลักษณะของมณฑล คล้ายกับจันทิบางแห่ง เช่น จันทิปรัมบานัน ซึ่งสร้างเทวลัยล้อมรอบเป็นแถวในลักษณะของมณฑลเหมือนกัน

แต่ปัจจุบันข้อสันนิษฐานเหล่านี้ก็ยังไม่สามารถพิสูจน์ได้ชัดเจน เนื่องจากพระบรมธาตุองค์ปัจจุบันมีลักษณะก่อทึบตัน รวมถึงข้อมูลที่มีนั้นมาจากการตรวจสอบอายุสมัยของอิฐที่ใช้ก่อรากฐาน ซึ่งมีอายุร่วมสมัยกับพระบรมธาตุเจดีย์องค์ดั้งเดิมเพียงเท่านั้น จึงต้องรอการพิสูจน์กันต่อไปในอนาคต

อ่านเพิ่มเติม :

• พระบรมธาตุจำลองและทองหุ้มปลียอด ภาพสะท้อนศรัทธาผู้คนในคาบสมุทรมลายูต่อ “พระบรมธาตุ” เมืองนครศรีธรรมราช

สำหรับผู้ชื่นชอบประวัติศาสตร์ ศิลปะ และวัฒนธรรม แง่มุมต่าง ๆ ทั้งอดีตและร่วมสมัย พลาดไม่ได้กับสิทธิพิเศษ เมื่อสมัครสมาชิกนิตยสารศิลปวัฒนธรรม 12 ฉบับ (1 ปี) ส่งความรู้ถึงบ้านแล้ววันนี้!! สมัครสมาชิกคลิกที่นี่

เผยแพร่ในระบบออนไลน์ครั้งแรกเมื่อ 26 กรกฎาคม 2569