ไฉน “แหม่มแอนนา” ปลื้ม “พระองค์เจ้ายิ่งเยาวลักษณ์” พระราชธิดาผู้สิ้นชีพในคุกหลวง

แอนนา เลียวโนเวนส์ ในวัยสาว เมื่อครั้งที่เข้ามาเป็นครูในราชสำนักสยาม
แอนนา เลียวโนเวนส์ ในวัยสาว เมื่อครั้งที่เข้ามาเป็นครูในราชสำนักสยาม

หญิงสาวที่ชื่อว่า “แอนนา” หรือที่เรียกกันว่าแอนนา เลียวโนเวนส์ (Anna Leonowens) กลายเป็นชื่อที่ชาวไทยจำนวนไม่น้อยได้ยินแล้วสะดุ้ง เหตุนี้ย่อมมาจากบันทึกของเธอที่มีเนื้อหาคาบลูกคาบดอกอย่างมาก เรื่องราวที่เธอบอกเล่ามานั้นมีมากมาย ส่วนหนึ่งแหม่มแอนนายังเล่าถึงพระราชธิดาหลายพระองค์ ที่น่าสนใจคือ พระองค์เจ้ายิ่งเยาวลักษณ์ อรรคราชสุดา พระราชธิดาผู้สิ้นชีพในคุกหลวง

แหม่มแอนนา ผู้หญิงลูกผสมที่เกิดในอินเดีย และเกิดมาในสถานะเด็กยากจนเดินทางมาถึงกรุงเทพฯ เมื่อ ค.ศ. 1862 พร้อมลูกชายวัย 6 ขวบ (บางแห่งว่า 7 ขวบ) สถานะในขณะนั้น เธอกำลังจะเข้ามาเริ่มบทบาทหน้าที่เป็นครูพี่เลี้ยงในราชสำนักสยาม สมัยพระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว รัชกาลที่ 4 สืบเนื่องจากพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวแห่งสยามทรงหาครูพี่เลี้ยงเพื่อสอนพระโอรสพระธิดา ให้ได้เตรียมตัวรับมือกับตะวันตก

ในข้อเท็จจริงนอกเหนือจากเรื่องปรุงแต่งแล้ว แหม่มแอนนามีโอกาสให้การศึกษากับเจ้าจอมและพระราชโอรสและพระธิดาของพระองค์ แหม่มแอนนนา อยู่ในราชสำนักสยามนานเกือบ 5 ปี และเดินทางออกจากสยามใน ค.ศ. 1867 บันทึกของนักประวัติศาสตร์ระบุว่า เธอมีปัญหาสุขภาพ โดยป่วยด้วยโรคอหิวาต์ 2 ครั้ง อลิซาเบธ มาฮอน ระบุว่า เธอถูกคนทำร้าย 2 ครั้งและถูกขู่มากกว่า 1 ครั้ง

บันทึกความทรงจำ 2 เล่มที่แหม่มแอนนา เขียนขึ้นคือ “The English Governess at the Siamese Court” และ “The Romance of the Harem” ทำให้เธอมีชื่อเสียงกว้างไกลขึ้น แต่นักประวัติศาสตร์ต่างวิเคราะห์กันว่าเนื้อหาหลายส่วนในเล่มเขียนเกินความเป็นจริงและผสมจินตนาการเพื่อสร้างสีสันในเรื่องราว

อย่างไรก็ตาม เมื่อเอ่ยถึงพระธิดาแล้ว แหม่มแอนนาเล่าถึงสมเด็จพระเจ้าบรมวงศ์เธอ เจ้าฟ้าจันทรมณฑล โสภณภควดี ซึ่งว่ากันว่าเป็นพระราชธิดาองค์โปรดของกษัตริย์และยังเป็นนักเรียนคนโปรดของเธอ แหม่มแอนนา เล่าถึงความน่ารักน่าเอ็นดูของพระธิดาองค์โปรดไว้ในหนังสือ ซึ่งสุภัตรา ภูมิประภาส ผู้แปลหนังสือ “The English Governess at the Siamese Court” เป็นฉบับภาษาไทยโพสต์ข้อความในเฟซบุ๊กส่วนตัวว่า แหม่มแอนนา เอ่ยถึงเจ้าหญิงพระองค์นี้ว่าเป็นที่เสน่หาพระราชบิดาเป็นที่สุด ข้อความส่วนหนึ่งในโพสต์ของผู้แปลหนังสือ “The English Governess at the Siamese Court”  ระบุว่า

“แหม่มแอนนา รับรู้เรื่องนี้ทั้งจากพระโอษฐ์ของพระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว และจากโอษฐ์เจ้าหญิงเอง และแหม่มแอนนาก็ประจักษ์ถึงความเสน่หาอาลัยอย่างที่สุดของผู้เป็นพระราชบิดาเมื่อ ‘เจ้าฟ้าหญิง’ สิ้นพระชนม์ด้วยอหิวาตกโรคในปี พ.ศ. 2406/ 1863 ในวัยเพียงแปดชันษา”

นอกเหนือจากเจ้าฟ้าจันทรมณฑลแล้ว ในหนังสือเล่มเดียวกัน แหม่มแอนนายังเล่าถึงพระองค์เจ้ายิ่งเยาวลักษณ์ว่า เป็นนักเรียนคนแรกที่ “คิงมงกุฎ” (รัชกาลที่ 4) จูงมือมาส่งให้เธอในวันเปิดโรงเรียนในวังหลวง และแนะนำเธอกับพระราชธิดาผู้นี้ว่า “ครูสอนภาษาอังกฤษ”

สุภัตรา ภูมิประภาส โพสต์ในเฟซบุ๊กส่วนตัวบรรยายว่า แหม่มแอนนาเล่าว่า คิงมงกุฎทรงปฏิบัติต่อพระราชธิดาองค์นี้อย่างอ่อนโยน และเธอเองก็ประทับใจกับผิวพรรณที่งดงาม รูปร่างอันบอบบาง กับแววตานิ่งสงบของพระองค์หญิงผู้มีวัย 10 ชันษาในขณะนั้น

ผู้แปลหนังสือ The English Governess at the Siamese Court ยังเล่าว่า แหม่มแอนนามักพูดถึงพระองค์เจ้ายิ่งเยาวลักษณ์ ซึ่งเป็นพระราชธิดาองค์ใหญ่ที่ประสูติแต่เจ้าจอมมารดาแพ และเป็นหนึ่งในพระราชธิดาไม่กี่องค์ที่พระราชบิดาโปรดให้ติดตามและกล่าวถึงอยู่เสมอในจดหมายและบันทึกของพระองค์

“นอกจากโปรดให้ตามเสด็จแล้ว ในจดหมายเหตุต่างๆ ก็มีบันทึกไว้ว่าพระองค์ยิ่งเยาวลักษณ์ยังเป็นลูกสาวที่ปรนนิบัติพัดวีตราบจนพระบิดาสวรรคต”

อย่างไรก็ตาม พระองค์เจ้ายิ่งเยาวลักษณ์ต้องอาญา “ประพฤติการชั่วอย่างอุกฤษฎ์” ด้วยลักลอบพบปะและมีสัมพันธ์กับอดีตภิกษุจนตั้งครรภ์และคลอดลูกคาตำหนัก เหตุเกิดในปี ค.ศ.1886 (พ.ศ. 2429) ในแผ่นดินพระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว

สุภัตรา ภูมิประภาส อธิบายว่า พระองค์หญิงฯ ที่ได้รับการสถาปนาพระยศเป็น “พระเจ้าพี่นางเธอ พระองค์เจ้ายิ่งเยาวลักษณ์ อรรคราชสุดา” ในแผ่นดินนี้ จึงถูกลดพระยศเป็น “หม่อมยิ่ง” ถูกริบทรัพย์ ถูกนำไปจองจำ กระทั่งสิ้นชีพในปีนั้นเองในวัยเพียง 34 ชันษา

เนื้อหาเบื้องลึกเกี่ยวกับราชสำนักสยามจากปลายปากกาของแหม่มแอนนาที่ถูกถ่ายทอดลงในหนังสือ The English Governess at the Siamese Court ฉบับแปลภาษาไทยชื่อว่า “อ่านสยามตามแอนนา : การบ้านและการเมืองในราชสำนักคิงมงกุฎ” จัดพิมพ์โดยสำนักพิมพ์มติชน

คลิกอ่านเพิ่มเติม : เผยแนวพระราชดำริในรัชกาลที่ 4 และการโต้ตอบ “แหม่มแอนนา” เรื่อง “ทาส-เสรีภาพ”


อ้างอิง:

มาโฮน, อลิซาเบธ เคอร์รี่. นางฉาวในประวัติศาสตร์. กรุงเทพฯ : มติชน, 2556

สุภัตรา ภูมิประภาส. “พระองค์เจ้ายิ่งเยาวลักษณ์ อรรคราชสุดา พระราชธิดาผู้สิ้นชีพในคุกหลวง”. Facebook / Subhatra Bhumiprabhas. Online. 6 มีนาคม 2019. <https://www.facebook.com/photo.php?fbid=10217716703130512&set=a.10200374261900320&type=3&theater>


เผยแพร่เนื้อหาในระบบออนไลน์ครั้งแรกเมื่อ : 8 มีนาคม 2562