พระเจ้าลูกยาเธอในรัชกาลที่ 3 ที่ได้รับพระราชทานวังใหม่ มีพระองค์ใดบ้าง?

กรุงรัตนโกสินทร์ตอนต้นมีโบราณราชประเพณีหลายอย่าง ที่สืบทอดมาแต่ครั้งกรุงศรีอยุธยาเป็นราชธานี เช่น การสร้างวังที่ประทับ เมื่อเจ้านายพระองค์ชายทรงเข้าพระราชพิธีโสกันต์ และผนวชเป็นสามเณรแล้ว ขณะที่พระชันษายังไม่ถึง 20 ปี จะประทับในพระราชวังหลวง หรือบางพระองค์ก็เสด็จไปประทับกับเจ้านายที่ออกวังไปก่อน ซึ่งเวลานี้พระมหากษัตริย์จะทรงพระกรุณาโปรดเกล้าฯ ให้ดำเนินการสร้างวังพระราชทานแก่พระเจ้าลูกยาเธอ

พระเจ้าลูกยาเธอในรัชกาลที่ 3 ที่ได้รับพระราชทานวังใหม่

พระบาทสมเด็จพระนั่งเกล้าเจ้าอยู่หัว (รัชกาลที่ 3) ทรงปฏิบัติตามโบราณราชประเพณี เรื่องการสร้างวังใหม่ให้เป็นที่ประทับของเจ้านายพระองค์ชาย ซึ่งตลอดการครองราชย์ตั้งแต่ พ.ศ. 2367-2394 มีพระเจ้าลูกยาเธอในรัชกาลที่ 3 ถึง 11 พระองค์ ที่ได้รับพระราชทานวังใหม่

สามารถเรียงลำดับการครองวังได้คร่าว ๆ ตามที่สมเด็จพระเจ้าบรมวงศ์เธอ กรมพระยาดำรงราชานุภาพ ทรงเล่าไว้ใน “เรื่องตำนานวังเก่า” (อิงพระนามแต่ละพระองค์ตามที่สมเด็จฯ กรมพระยาดำรงราชานุภาพ ทรงสะกด) ดังนี้

1. สมเด็จฯ กรมหมื่นมาตยาพิทักษ์ ได้รับพระราชทานวังท้ายวัดพระเชตุพน วังที่ 5 เขตวังจดถนนมหาชัยด้านหนึ่ง จดถนนมหาราชด้านหนึ่ง และจดทางสามแพร่งใต้วังอีกด้านหนึ่ง ชาวจีนเรียกวังนี้ว่า “ซากั๊กวัง” หมายถึงวังที่ตั้งอยู่ทางสามแพร่ง

ต่อมารัชกาลที่ 3 อาจทรงเห็นว่า วังนี้คับแคบ จึงทรงพระกรุณาโปรดเกล้าฯ สร้างวังพระราชทานให้ใหม่อีกวัง คือ วังริมแม่น้ำ ใต้ป้อมมหาฤกษ์ เขตวังด้านใต้ตกปากคลองตลาด ด้านเหนือจดป้อมมหาฤกษ์ สมเด็จฯ กรมหมื่นมาตยาพิทักษ์ประทับวังนี้ตราบสิ้นพระชนม์ ปัจจุบันเป็นที่ตั้งโรงเรียนราชินี

2. กรมหมื่นเชษฐาธิเบนทร์ ได้รับพระราชทานวังท้ายวัดพระเชตุพน วังที่ 1 วังนี้หันหน้าออกถนนสนามชัย (ปัจจุบันใช้ว่า สนามไชย) พระองค์ประทับอยู่จนสิ้นพระชนม์ในรัชกาลพระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว (รัชกาลที่ 4) ต่อมารื้อวังสร้างสถานที่ราชการ

3. กรมหมื่นอมเรนทรบดินทร์ ได้รับพระราชทานวังท้ายวัดพระเชตุพน วังที่ 2 เป็นวังเหนือถนนมหาราช อยู่หลังวังท้ายวัดพระเชตุพน วังที่ 1

4. พระองค์เจ้างอนรถ ได้รับพระราชทานวังท้ายวัดพระเชตุพน วังที่ 3 วังนี้หันหน้าออกถนนสนามชัย เป็นวังกลาง พระองค์เจ้างอนรถประทับจนสิ้นพระชนม์ในรัชกาลสมเด็จพระบรมชนกนาถ

5. กรมหมื่นภูมินทรภักดี ได้รับพระราชทานวังท้ายวัดพระเชตุพน วังที่ 4 วังนี้หันหน้าออกถนนมหาราช พระองค์ประทับจนสิ้นพระชนม์ในรัชสมัยพระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว (รัชกาลที่ 5)

6. กรมหมื่นอดุลยลักษณสมบัติ ได้รับพระราชทานวังถนนสนามชัย วังที่ 3 สันนิษฐานว่า แบ่งพื้นที่วังถนนสนามชัย วังที่ 2 (วังที่รัชกาลที่ 2 ทรงสร้างพระราชทานกรมหมื่นเสพสุนทร พระเจ้าลูกยาเธอในพระองค์) มาสร้างเป็นวังขึ้นอีก 1 วัง หน้าวังหันออกถนนสนามชัย ตรงข้ามปากถนนวังท้ายวัดพระเชตุพน วังที่ 5

7. พระองค์เจ้าเฉลิมวงศ์ ได้รับพระราชทานวังริมแม่น้ำ เหนือป้อมมหาฤกษ์ วังนี้ด้านเหนือต่อกับวังแรกของสมเด็จฯ กรมพระยาเดชาดิศร พระเจ้าลูกยาเธอในรัชกาลที่ 2 ส่วนด้านใต้จดป้อม พระองค์เจ้าเฉลิมวงศ์ประทับอยู่จนสิ้นพระชนม์ ปัจจุบันเป็นที่ตั้งโรงเรียนราชินี

8. กรมขุนภูวนัยนฤเบนทราภิบาล ได้รับพระราชทานวังถนนเฟื่องนคร วังเหนือ หน้าวังหันออกถนนเฟื่องนคร หลังวังจดคลองคูเมืองเดิม พระองค์ประทับจนสิ้นพระชนม์ ภายหลังสร้างเป็นศาลากระทรวงนครบาล

9. กรมหลวงบดินทรไพศาลโสภณ ได้รับพระราชทานวังริมคลองสะพานถ่าน หน้าวังหันสู่ทิศเหนือ หลังวังจดคลองสะพานถ่าน กระทั่งถึงสมัยรัชกาลที่ 5 ซึ่งมีพระราชประสงค์ต้องการที่สร้างวัดราชบพิธ จึงโปรดฯ ให้กรมหลวงบดินทรไพศาลโสภณย้ายไปประทับที่วังท้ายวัดพระเชตุพน วังที่ 3

10. กรมขุนเจริญผลพูนสวัสดิ ได้รับพระราชทานวังถนนเฟื่องนคร วังใต้ เขตวังทางด้านใต้เดิมถึงหน้าพระอุโบสถวัดราชบพิธ

11. พระองค์เจ้าจินดา ได้รับพระราชทานวังคลองตลาด วังที่ 2 พระองค์ประทับจนสิ้นพระชนม์ในรัชกาลสมเด็จพระบรมชนกนาถ (ส่วนวังคลองตลาด วังที่ 1 เป็นวังของกรมหมื่นสิทธิสุขุมการ พระราชโอรสในสมเด็จพระบวรราชเจ้ามหาเสนานุรักษ์ วังหน้าในรัชกาลที่ 2) ปัจจุบันเป็นถนนราชินี

พระเจ้าลูกยาเธอในรัชกาลที่ 3 ที่ทรงครองวังเดิม

นอกจากการสร้างวังใหม่ รัชกาลที่ 3 ยังโปรดฯ ให้พระเจ้าลูกยาเธอเสด็จไปทรงครองวัง ที่สร้างในรัชกาลก่อน ๆ ซึ่งว่างเว้นเจ้านายประทับ รวมทั้งให้ไปทรงครองวัง ที่พระเจ้าลูกยาเธอในพระองค์สิ้นพระชนม์ไปแล้ว พระเจ้าลูกยาเธอในกลุ่มนี้มีเช่น

1. พระองค์เจ้าลักขณานุคุณ ประทับที่วังหน้าพระลาน วังที่ประทับของสมเด็จพระบรมชนกนาถ เมื่อครั้งทรงเป็นกรมหมื่นเจษฎาบดินทร์

2. กรมขุนราชสีหวิกรม ประทับที่วังหน้าพระลาน หลังจากพระองค์เจ้าลักขณานุคุณสิ้นพระชนม์

3. พระองค์เจ้าเปียก ประทับที่วังท้ายวัดพระเชตุพน วังที่ 3 หลังจากพระองค์เจ้างอนรถสิ้นพระชนม์

4. กรมหมื่นอุดมรัตนราษี ประทับที่วังท้ายวัดพระเชตุพน วังที่ 5 หลังจากสมเด็จฯ กรมหมื่นมาตยาพิทักษ์ทรงย้ายไปประทับที่วังริมแม่น้ำ ใต้ป้อมมหาฤกษ์

5. พระองค์เจ้าลำยอง ประทับที่วังท้ายวัดพระเชตุพน วังที่ 2 หลังจากกรมหมื่นอมเรนทรบดินทร์เสด็จไปประทับที่วังริมท้องสนามชัย วังใต้

6. กรมหมื่นภูบดีราชหฤทัย ประทับที่วังริมแม่น้ำ เหนือป้อมมหาฤกษ์ หลังจากพระองค์เจ้าเฉลิมวงศ์สิ้นพระชนม์

วังพระเจ้าลูกยาเธอทั้งหมดตั้งอยู่ใกล้กับพระราชวังหลวง ซึ่งเป็นที่ประทับของสมเด็จพระบรมชนกนาถ หลายวังเมื่อสิ้นพระเจ้าลูกยาเธอรัชกาลที่ 3 พระมหากษัตริย์ก็พระราชทานให้เจ้านายพระองค์ชายประทับต่อ และเช่นเดียวกับวังส่วนมากในสมัยรัตนโกสินทร์ตอนต้น ที่ทุกวันนี้ไม่มีวังปรากฏแล้ว เหลือเพียงทำเลที่ตั้งที่ยังอยู่เท่านั้น

อ่านเพิ่มเติม : 

• “รัชกาลที่ 3” แห่งกรุงรัตนโกสินทร์ “พระเจ้าแผ่นดินอยุธยา” องค์สุดท้าย?
• ราชสกุลรัชกาลที่ 3 มีราชสกุลใดบ้าง?
• “พระราชโอรส-ธิดา” ในรัชกาลที่ 3 ที่ได้รับพระราชทานทรงกรม มีกี่พระองค์?

สำหรับผู้ชื่นชอบประวัติศาสตร์ ศิลปะ และวัฒนธรรม แง่มุมต่าง ๆ ทั้งอดีตและร่วมสมัย พลาดไม่ได้กับสิทธิพิเศษ เมื่อสมัครสมาชิกนิตยสารศิลปวัฒนธรรม 12 ฉบับ (1 ปี) ส่งความรู้ถึงบ้านแล้ววันนี้!! สมัครสมาชิกคลิกที่นี่

อ้างอิง : 

ดำรงราชานุภาพ, พระเจ้าบรมวงศ์เธอ กรมพระ. ประชุมพงศาวดารภาคที่ ๒๖ เรื่องตำนานวังเก่า. โสภณพิพรรฒธนากร, 2466.

เผยแพร่ในระบบออนไลน์ครั้งแรกเมื่อ 27 กุมภาพันธ์ 2569