ประติมากรรมสำริดกลุ่มประโคนชัย หรือประติมากรรมจากเขาปลายบัด เกี่ยวข้องกับรัฐโบราณศรีจนาศะ แห่งต้นลำน้ำมูล และเชื่อมโยงกับพุทธศาสนามหายานบนเกาะชวา อินโดนีเซีย

ประติมากรรมสำริดกลุ่มประโคนชัย 4 รายการ ที่ไทยได้คืนจากสหรัฐอเมริกาเมื่อปลายปี 2568 ที่ผ่านมา มีความหมายมากกว่าเพียงโบราณวัตถุกลับประเทศต้นกำเนิด แต่ยังเปิดประเด็นการศึกษาด้านโบราณคดี และประวัติศาสตร์ รวมถึงความสัมพันธ์ระหว่างพื้นที่ที่พบประติมากรรมกับดินแดนห่างไกลออกไป จากรูปแบบทางศิลปะซึ่งปรากฏอยู่บนตัวประติมากรรมด้วย

รศ. ดร. รุ่งโรจน์ ภิรมย์อนุกูล แห่งภาควิชาประวัติศาสตร์ คณะมนุษยศาสตร์ มหาวิทยาลัยรามคำแหง เผยว่า ประติมากรรมจากเขาปลายบัด อยู่ใน วัฒนธรรมศรีจนาศะ แห่งต้นแม่น้ำมูล ซึ่งมีรูปแบบใกล้เคียงกับของลพบุรี-ศรีเทพ พื้นที่ดังกล่าวจึงติดต่อกับโลกภายนอกทางทะเล ผ่านเมืองลพบุรี และสัมพันธ์กับวัฒนธรรมโพ้นทะเลซึ่งอยู่ไกลออกไปถึง “เกาะชวา”

ข้อสนับสนุนที่ อ. รุ่งโรจน์ ยกมาอธิบาย อยู่ในบทความ “ประติมากรรมสำริดจากเขาปลายบัด : วัฒนธรรมศรีจนาศะ มหายานต้นลำน้ำมูล” นิตยสารศิลปวัฒนธรรม ฉบับมกราคม พ.ศ. 2569 สรุปความได้ดังนี้

1. รูปแบบ “ทรงผม” ของพระโพธิสัตว์จากเขาปลายบัดรวมถึงแหล่งอื่น ๆ ที่พบในเขตต้นแม่น้ำมูล มีลักษณะเหมือนทรงผมของพระโพธิสัตว์ไมเตรยะจากถ้ำบนเขาถมอรัตน์ เมืองศรีเทพ สะท้อนความเชื่อมโยงระหว่างพื้นที่ศรีเทพกับเมืองเสมา ศูนย์กลางศรีจนาศะ

อนึ่ง ศรีเทพ และลพบุรี ซึ่งเป็นศูนย์กลางทวารวดี และอยู่ไม่ห่างจากพื้นที่ต้นลำน้ำมูล โดยเฉพาะเมืองเสมา (ศูนย์กลางศรีจนาศะ) ยังปรากฏจารึกที่ชวนให้เชื่อว่ามีความสัมพันธ์ทางเครือญาติกันด้วย

2. เมื่อเดือนพฤษภาคม พ.ศ. 2568 มีการค้นพบแผ่นทองดุนนูนบริเวณใต้องค์พระนอนขนาดใหญ่ที่เมืองเสมา ลักษณะเป็นพระพุทธรูปประทับนั่งบนดอกบัว พระหัตถ์ขวาแสดงปาง “วิตรรกมุทรา” พระหัตถ์ซ้ายกำชายจีวร

ลักษณะดังกล่าวเหมือนภาพจำหลักใบเสมาที่วัดละลมหม้อ อำเภอเมือง จังหวัดนครราชสีมา และแผ่นจำหลักศิลาจากอำเภอสระโบสถ์ จังหวัดลพบุรี ต่างกันตรงพระหัตถ์ซ้ายวางบนพระเพลา ส่วนของวัดละลมหม้อจะมีรูปชาย-หญิง ถือดอกบัวนั่งขนาบทั้ง 2 ข้างด้วย ซึ่งรูปแบบนี้ชวนให้นึกถึงพระโพธิสัตว์ และพระเทวีตามแนวคิดพุทธมหายาน แบบเดียวกับภาพจำหลักพระโพธิสัตว์อวโลกิเตศวรบนดอกบัว และก้านบัวที่ศาสนสถานมหายาน จัณฑิเมนดุต บนเกาะชวา

อ. รุ่งโรจน์ ชี้ว่า พระพุทธรูปประทับนั่งสมาธิพระหัตถ์ขวาแสดงปางวิตรรกมุทรา พบได้บนเกาะชวาเท่านั้น แม้แต่ในอินเดียก็ไม่มี ตัวอย่างเด่น ๆ คือที่ บุโรพุทโธ แสดงถึงความสัมพันธ์ด้านศาสนาระหว่างเกาะชวากับพื้นที่ต้นลำน้ำมูล-ลพบุรีอย่างมีนัยสำคัญ

3. แม้จะมีข้อเสนอว่า “มุ่นมวยผม” ของเศียรพระโพธิสัตว์จากบ้านโตนด และประติมากรรมจากเขาปลายบัดเป็นอิทธิพลของศิลปะศรีวิชัย เหมือนพระโพธิสัตว์อวโลกิเตศวรจากอำเภอไชยา จังหวัดสุราษฎร์ธานี แต่ประติมากรรมดังกล่าวอยู่ในพุทธศตวรรษที่ 16 คือมีอายุอ่อนกว่าเศียรพระโพธิสัตว์จากบ้านโตนด

อ. รุ่งโรจน์ มีความเห็นว่า ทรงชฎามงกุฎของพระโพธิสัตว์จากเขาปลายบัด และพื้นที่ลุ่มน้ำมูลตอนต้นสามารถเทียบเคียงได้กับทรงผมของประติมากรรมพระโพธิสัตว์อวโลกิเตศวรที่จัณฑิเมนดุต และภาพจำหลักพระโพธิสัตว์ไมเตรยะที่บุโรพุทโธ ซึ่งอดีตอธิบดีกรมโบราณคดีของประเทศอินโดนีเซีย กำหนดอายุโบราณสถานทั้ง 2 แห่งว่าอยู่ในราว พ.ศ. 1350 คือมีอายุร่วมสมัยกับประติมากรรมสำริดของลุ่มน้ำมูลตอนต้นพอดี

4. ประติมากรรมสำริดองค์หนึ่งพบที่อำเภอโกสุมพิสัย จังหวัดมหาสารคาม ก็มีร่องรอยศิลปะชวาภาคกลาง เป็น “สิงห์” ประดับฐานประติมากรรมในลักษณะเอี้ยวตัวยกเท้าหน้าหนึ่งข้างเหมือนสิงห์ทวารบาลของบุโรพุทโธ

5. ลักษณะของ “เขาคลังนอก” โบราณสถานนอกเมืองศรีเทพ ที่มีลักษณะเป็นชั้น ชั้นบนสุดเป็นเจดีย์ และผนังแต่ละชั้นประดับด้วยปราสาทจำลองเหมือนบุโรพุทโธ และศาสตราจารย์ ดร. เชษฐ์ ติงสัญชลี สันนิษฐานว่า เขาคลังนอกคือศูนย์กลางพุทธมหายานในลักษณะของมณฑล และเทียบได้กับบุโรพุทโธบนเกาะชวา

5 เหตุผลข้างต้นจึงช่วยเสริมความเป็นไปได้เรื่องการติดต่อสัมพันธ์ระหว่างดินแดนในต้นแม่น้ำมูลกับเกาะชวาอย่างไม่อาจปฏิเสธ โดยมีประติมากรรมสำริดกลุ่มประโคนชัยจากเขาปลายบัดเป็นส่วนสำคัญในการปะติดปะต่อเรื่องราวเหล่านี้

อ่านเพิ่มเติม :

• สำริดที่หล่อประติมากรรมสำริดกลุ่มประโคนชัย มาจากไหน?
• “ปุณโยทัย” พระภิกษุชาวอินเดีย ผู้กำเนิด “ประติมากรรมสำริดประโคนชัย”
• “ประติมากรรมสำริดกลุ่มประโคนชัย” จิ๊กซอว์ที่จะอธิบายประวัติศาสตร์ไทย-กัมพูชาให้กระจ่างชัด

สำหรับผู้ชื่นชอบประวัติศาสตร์ ศิลปะ และวัฒนธรรม แง่มุมต่าง ๆ ทั้งอดีตและร่วมสมัย พลาดไม่ได้กับสิทธิพิเศษ เมื่อสมัครสมาชิกนิตยสารศิลปวัฒนธรรม 12 ฉบับ (1 ปี) ส่งความรู้ถึงบ้านแล้ววันนี้!! สมัครสมาชิกคลิกที่นี่

เผยแพร่ในระบบออนไลน์ครั้งแรกเมื่อ 12 มกราคม 2569