| ผู้เขียน | ธนกฤต ก้องเวหา |
|---|---|
| เผยแพร่ |
เชื่อว่าข่าว “กรมศิลปากร” เตรียมรับโบราณวัตถุอายุกว่าพันปี จากพิพิธภัณฑ์ศิลปะเอเชีย เมืองซานฟรานซิสโก สหรัฐอเมริกา ภายในเดือนธันวาคมนี้ สร้างความยินดีให้กับคนไทยอย่างมาก เพราะนี่คือมรดกไทยในต่างแดนที่จะมีส่วนสำคัญอย่างยิ่งในการอธิบายประวัติศาสตร์และวัฒนธรรมอันเก่าแก่ของผู้คนในพื้นที่ประเทศไทย
โบราณวัตถุที่พิพิธภัณฑ์ศิลปะเอเชียส่งคืนในครั้งนี้ ประกอบด้วย 4 รายการ คือ ประติมากรรมสำริดรูปพระโพธิสัตว์ 3 รายการ และพระพุทธรูป 1 รายการ จัดเป็นประติมากรรมสำริด “กลุ่มประโคนชัย” ซึ่งพิสูจน์ทราบแล้วว่า มาจากโบราณสถานในพื้นที่จังหวัดบุรีรัมย์
โอกาสนี้ “ศิลปวัฒนธรรม” ขอพาทำความรู้จัก “ประติมากรรมกลุ่มประโคนชัย” กันหน่อยว่าคืออะไร มีประวัติเป็นมา และความสำคัญอย่างไร
1. ประติมากรรมกลุ่มประโคนชัย คืออะไร?
ประติมากรรมกลุ่มประโคนชัย เป็นชื่อเรียกประติมากรรมสำริดรูปพระโพธิสัตว์และพระพุทธรูป จากปราสาทเขาปลายบัด 2 อำเภอประโคนชัย (อำเภอเฉลิมพระเกียรติในปัจจุบัน) จังหวัดบุรีรัมย์ ถูกลักลอบขุดเมื่อ 60 ปีก่อน แล้วไปโผล่จัดแสดงอยู่ในพิพิธภัณฑ์ชื่อดังทั่วโลก โดยเฉพาะในยุโรปและสหรัฐอเมริกา
เนื่องจากมีจำนวนหลายชิ้น หลายรายการ และสามารถระบุได้ว่ามาจากพื้นที่อำเภอประโคนชัย จึงเรียกโบราณวัตถุกลุ่มนี้ว่า “ประติมากรรมกลุ่มประโคนชัย”
2. ไปอยู่ต่างประเทศได้อย่างไร?
เมื่อราว พ.ศ. 2507 มีขบวนการลักลอบขุดโบราณวัตถุจากปราสาทเขาปลายบัดกับพื้นที่โดยรอบ แล้วขายให้คนรับซื้อ ก่อนที่ นายดักลาส แลตช์ฟอร์ด (Dauglash Latchford) จะส่งออกไปยังต่างประเทศให้ บริษัท Spink and Son ที่กรุงลอนดอน ประเทศอังกฤษ
เหตุนี้เอง ประติมากรรมสำริดจำนวนมากจากประโคนชัยจึงไปอยู่ในขบวนการเสนอขายระดับโลก และกระจายไปอยู่ในพิพิธภัณฑ์ชื่อดังทั่วยุโรปและสหรัฐอเมริกา
ต่อมา ข้อมูลที่ นางเอ็มมา ซี บังเกอร์ (Emma C. Bunker) เขียนไว้ในหนังสือเกี่ยวกับประติมากรรมชุดนี้และโบราณวัตถุอื่น ๆ อย่างละเอียด กลายเป็นหลักฐานพิสูจน์ว่า มีการขุดพบประติมากรรมเหล่านี้ที่ปราสาทเขาปลายบัด เป็นที่มาของการเรียกคืนสมบัติชาติจากพิพิธภัณฑ์ต่าง ๆ ที่ครอบครองโบราณวัตถุเหล่านี้
3. ลักษณะทั่วไปและความสำคัญ
ประติมากรรมสำริดกลุ่มประโคนชัยส่วนใหญ่เป็นรูปพระโพธิสัตว์และพระพุทธรูป โดยเฉพาะ พระโพธิสัตว์อวโลกิเตศวร และพระศรีอาริยเมตไตรย ในพุทธศาสนานิกายมหายาน ซึ่งเป็นคติที่ไม่ได้พบทั่วไปในพื้นที่อื่น ๆ ของภูมิภาคเอเชียตะวันออกเฉียงใต้ และมีรูปแบบเป็นเอกลักษณ์คือ ลักษณะการนุ่งผ้าขององค์ประติมากรรม
ในอดีต นักโบราณคดี-นักประวัติศาสตร์ไทยไม่เคยประเมินค่าประติมากรรมกลุ่มนี้อย่างจริงจัง เพราะมีการลักลอบขุดและส่งไปอยู่ต่างประเทศ จึงไม่สามารถศึกษาหรือประเมินค่าได้ แต่มายอมรับกันภายหลังว่าไปจากปราสาทปลายบัด 2 จังหวัดบุรีรัมย์
นักวิชาการไทยประเมินว่า โบราณวัตถุประติมากรรมสำริดกลุ่มประโคนชัยมีจำนวนมากกว่า 300 องค์ และทั้งหมดมีอายุอยู่ระหว่างพุทธศตวรรษที่ 13-14 หรือประมาณ 1,200-1,300 ปีมาแล้ว
4. เป็นของวัฒนธรรมหรืออาณาจักรใด?
มีข้อสันนิษฐานว่า ประติมากรรมสำริดกลุ่มประโคนชัยอาจเกี่ยวข้องกับ “ศรีจนาศะ” รัฐโบราณแถบอีสานใต้ของไทย มีศูนย์กลางอยู่ที่เมืองเสมา จังหวัดนครราชสีมา และจัดอยู่ในกลุ่มวัฒนธรรมทวารวดีอย่างไรก็ตาม การพบโบราณวัตถุจำนวนมากฝังดินอยู่ใต้ปราสาทหลังเล็ก ๆ ก็เป็นไปได้ว่า มีการนำมาฝังรวมกันไว้ หรือ “ไม่ได้อยู่ในที่ที่ควรจะอยู่”
ศิริพจน์ เหล่ามานะเจริญ นักวิชาการอิสระ ผู้เชี่ยวชาญด้านประวัติศาสตร์และโบราณคดีเอเชียตะวันออกเฉียงใต้ ตั้งข้อสังเกตว่า ศรีจนาศะมีโบราณสถานกลางเมืองเป็น “ศิวลึงค์” ตามคติศาสนาฮินดูแบบไศวนิกาย ไม่ใช่พุทธศาสนามหายาน แต่ยังพบพระพุทธรูปอยู่บ้าง บางชิ้นจึงอาจมาจากเมืองเสมา ถึงอย่างนั้นก็ไม่ได้แปลว่าทั้งหมดมาจากที่นั่น
ศิริพจน์ชี้ว่า ในอดีตอาจเคยมีรัฐมหายานขนาดเล็กแถบนี้ หรืออาจเป็นของจากบ้านเล็กเมืองน้อยที่กระจายอยู่ทั่วที่ราบสูงโคราช หรืออีสานใต้
5. “กลุ่มประโคนชัย” มรดกไทยในต่างแดน
ดร. ทนงศักดิ์ หาญวงษ์ หนึ่งในทีม “สำนึก ๓๐๐ องค์” ที่มีบทบาทเรื่องการผลักดันและรณรงค์ให้ทวงคืนโบราณวัตถุประติมากรรมสำริดกลุ่มประโคนชัยคืน ให้ข้อมูลกับ “ศิลปวัฒนธรรม” เพิ่มเติมด้วยว่า ประติมากรรมสำริดพระโพธิสัตว์และพุทธรูป 4 รายการ เป็น “กลุ่มประโคนชัย” 4 องค์แรกที่เราได้คืนจากต่างประเทศ แต่ยังมีโบราณวัตถุกลุ่มเดียวกันนี้จัดแสดงอยู่ตามพิพิธภัณฑ์ต่าง ๆ ทั่วโลกอีกไม่น้อยกว่า 46 รายการ รวมกับที่เป็นทรัพย์สินส่วนบุคคล ซึ่งไม่ได้เปิดเผยต่อสาธารณะ
ข้อมูลจาก ดร. ดำรง ลีนานุรักษ์ อดีตรองอธิการบดีมหาวิทยาลัยแม่โจ้ ทำให้ทราบว่า ประติมากรรม 4 รายการนี้อยู่ในลิสต์โบราณวัตถุ 32 รายการ ที่ไทยส่งหนังสือแจ้งไปยังรัฐบาลสหรัฐฯ อย่างเป็นทางการตั้งแต่ พ.ศ. 2562 โดยหน่วยสืบสวนเพื่อความมั่นคงแห่งมาตุภูมิ (Homeland Security Investigations : HSI) และอัยการกลางสหรัฐฯ นำขึ้นศาล ขอหมายเรียก และเจรจากับพิพิธภัณฑ์ 7 แห่ง
ความสำเร็จจากการคืน 4 ประติมากรรมสำริด ยังเป็นผลดีต่อการทวงคืนประติมากรรมกลุ่มประโคนชัยอีก 14 รายการจาก 6 พิพิธภัณฑ์ ซึ่งกำลังดำเนินการพิจารณาอยู่ และเพิ่มโอกาสให้ไทยได้รับมรดกชาติกลุ่มนี้คืนเพิ่มในอีกไม่ช้า
ในโอกาสที่ประติมากรรมสำริด 4 รายการเดินทางกลับประเทศไทย นอกจากชาวประโคนชัย (อำเภอเฉลิมพระเกียรติ) และคนไทยทุกคนจะได้เห็นมรดกชาติล้ำค่าที่หายไปนานหลายทศวรรษอีกครั้งแล้ว ยังเป็นโอกาสดีที่เราจะได้ศึกษาทำความเข้าใจโบราณวัตถุกลุ่มนี้อย่างละเอียดจากของจริง อันจะช่วยอธิบายถึงความเจริญของผู้คนในแถบอีสานใต้เมื่อพันกว่าปีก่อนให้ชัดเจนยิ่งขึ้น
ถือเป็นสิ่งบ่งชี้เบื้องต้นว่า แผ่นดินอีสานไม่ได้รกร้างผู้คนหรือไร้วัฒนธรรมอย่างที่เคยเข้าใจ…
อ่านเพิ่มเติม :
- งานหล่อโลหะ “สำริด” ความเป็นเลิศของช่างในที่ราบสูงโคราช เขมรลอกเลียนได้ยาก
- “Golden Boy” รูปพระเจ้าชัยวรมันที่ 6 ประติมากรรมสำริด ศิลปะเขมรแบบพิมาย ที่ไทย (เพิ่ง) ได้คืนจากสหรัฐ!
- ประติมากรรมสำริด “ปราสาทสระกำแพงใหญ่” จังหวัดศรีสะเกษ คู่แฝด Golden Boy?
อ้างอิง :
กองบรรณาธิการศิลปวัฒนธรรม. พิพิธภัณฑ์ซานฟรานฯ เตรียมส่ง 4 ประติมากรรมสำริด “ประโคนชัย” คืนไทย. 29 เมษายน พ.ศ. 2568. จาก https://www.silpa-mag.com/history/article_151809
ศิริพจน์ เหล่ามานะเจริญ, มติชนสุดสัปดาห์. พระโพธิสัตว์สำริดจากประโคนชัย บางองค์ก็ไม่ได้ไปอยู่ไกลบ้าน. 2 สิงหาคม พ.ศ. 2559. จาก https://www.matichon.co.th/weekly/column/article_1991
เผยแพร่ในระบบออนไลน์ครั้งแรกเมื่อ 11 ธันวาคม 2568
