สมเด็จพระนางเจ้าสิริกิติ์ พระบรมราชินีนาถ พระบรมราชชนนีพันปีหลวง เป็นพระธิดาในพระวรวงศ์เธอ กรมหมื่นจันทบุรีสุรนาถ และหม่อมหลวงบัว (สนิทวงศ์) กิติยากร

เนื่องจากหม่อมหลวงบัว กิติยากร เป็นธิดาของนายพลเอก มหาอำมาตย์เอก เจ้าพระยาวงษานุประพัทธ หรือหม่อมราชวงศ์สะท้าน (กลาง) สนิทวงศ์ และท้าววนิดาพิจาริณี (บาง) สนิทวงศ์ ณ อยุธยา ราชสกุล-ราชินิกุล-สกุล สายพระชนนี จึงเกี่ยวเนื่องด้วยราชสกุลสนิทวงศ์ และราชินิกุลบางช้าง 

อ่าน : 4 ราชสกุลและสกุลสายพระชนก ใน “สมเด็จพระบรมราชชนนีพันปีหลวง” ได้ท้ายบทความนี้ 

สนิทวงศ์-บางช้าง

พระเจ้าบรมวงศ์เธอ กรมหลวงวงษาธิราชสนิท พระนามเดิมคือ “หม่อมเจ้านวม” ทรงเป็นต้นราชสกุล “สนิทวงศ์” เป็นพระราชโอรสพระองค์ที่ 49 ในพระบาทสมเด็จพระพุทธเลิศหล้านภาลัย รัชกาลที่ 2 ประสูติแต่ เจ้าจอมมารดาปราง เมื่อวันที่ 9 กรกฎาคม พ.ศ. 2351 ซึ่งขณะนั้นสมเด็จพระบรมชนกาธิราชทรงดำรงพระอิสริยยศเป็นกรมพระราชวังบวรสถานมงคล

เจ้าจอมมารดาปรางเป็นสตรีแห่งราชินิกุล “บางช้าง” แขวงเมืองบางช้าง (ต่อมาคือจังหวัดสมุทรสงคราม) สถานที่เสด็จพระราชสมภพและนิเวศน์สถานของสมเด็จพระอมรินทรา บรมราชินี ในพระบาทสมเด็จพระพุทธยอดฟ้าจุฬาโลกมหาราช รัชกาลที่ 1 และสถานที่เสด็จพระราชสมภพในรัชกาลที่ 2

ราชินิกุลบางช้างคือพระญาติวงศ์ในสมเด็จพระอมรินทรา บรมราชินี นับเป็น “ราชินิกุล” ก่อนสกุลอื่น ๆ ในกรุงรัตนโกสินทร์ เพราะสมเด็จพระอมรินทราฯ เป็นสมเด็จพระราชชนนีพันปีหลวงพระองค์แรก เมื่อพระราชโอรส คือ รัชกาลที่ 2 เสด็จเถลิงถวัลยราชสมบัติ พระญาติของพระองค์ก็มีฐานะราชินิกุลตั้งแต่นั้น

เจ้าจอมมารดาปรางเป็นธิดาคนที่ 4 ของขรัวตาบุญเกิดและขรัวยายทองอินทร์ (ขรัวยายทองอินทร์เป็นหลานปู่ของท่านตาเจ้าแทน พระปิตุลาที่ 2 ในสมเด็จพระอมรินทรา บรมราชินี) ท่านทั้งคู่มีความรู้ทางการแพทย์และได้ถ่ายทอดความรู้แก่เจ้าจอมมารดาปราง เจ้าจอมมารดาปรางจึงรับหน้าที่ถวายการอภิบาลแด่พระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว รัชกาลที่ 4 และพระบาทสมเด็จพระปิ่นเกล้าเจ้าอยู่หัวเมื่อยังทรงพระเยาว์

เมื่อรัชกาลที่ 2 เสด็จเถลิงถวัลยราชสมบัติใน พ.ศ. 2352 หม่อมเจ้านวมจึงทรงดำรงพระอิสริยยศเป็นพระเจ้าลูกเธอ พระองค์เจ้านวม ทรงมีความรู้ทางการแพทย์ที่ถ่ายทอดโดยตรงจากขรัวตาและขรัวยาย ทั้งทรงเป็นเจ้านายที่สนพระทัยวิชาการตะวันตก เมื่อถึงรัชสมัยพระบาทสมเด็จพระนั่งเกล้าเจ้าอยู่หัว รัชกาลที่ 3 ทรงพระกรุณาโปรดเกล้าฯ ให้พระเจ้าน้องยาเธอ พระองค์เจ้านวม กำกับราชการกรมหมอ และเป็นแพทย์ประจำพระองค์ ก่อนเลื่อนพระอิสริยยศเป็นพระเจ้าน้องยาเธอ กรมหมื่นวงษาสนิท ใน พ.ศ. 2385 

ในสมัยรัชกาลที่ 4 พระเจ้าน้องยาเธอ กรมหมื่นวงษาธิราชสนิท ทรงได้กำกับราชการกรมมหาดไทย กรมพระคลังสินค้า และเป็นที่ปรึกษาราชการแผ่นดินในพระองค์ จากนั้นเลื่อนเป็น “กรมหลวง” ใน พ.ศ. 2394 ครั้นถึงรัชสมัยพระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว รัชกาลที่ 5 พระองค์ก็ทรงอยู่ในฐานะพระบรมวงศ์ชั้นสูง เป็นที่เคารพของพระบาทสมเด็จพระเจ้าอยู่หัว ทั้งทรงนิพนธ์หนังสือทางการแพทย์และงานด้านอักษรศาสตร์ไว้หลายเล่ม

พระเจ้าบรมวงศ์เธอ กรมหลวงวงษาธิราชสนิท สิ้นพระชนม์เมื่อวันที่ 31 สิงหาคม พ.ศ. 2413 ขณะพระชันษา 63 ปี ทรงมีโอรสและธิดาทั้งสิ้น 25 องค์ คนที่ 2 คือ หม่อมเจ้าสาย ประสูติแต่หม่อมแย้ม บุตรีจางวางด้วงแห่งราชินิกุลบางช้าง

เนื่องจากหม่อมเจ้าสายได้รับการถ่ายทอดวิชาความรู้จากพระบิดา จึงได้สนองพระเดชพระคุณรัชกาลที่ 5 เรื่อยมา ทรงพระกรุณาโปรดเกล้าฯ ให้ดำรงตำแหน่งจางวางกรมหมอ ถึง พ.ศ. 2415 ทรงสถาปนาเป็น พระวรวงศ์เธอ พระองค์เจ้าสายสนิทวงศ์ ต่อมาใน พ.ศ. 2429 ยังทรงพระกรุณาโปรดเกล้าฯ ให้ดำรงตำแหน่งผู้บัญชาการทหารเรือเป็นนายพลเรือตรีและนายพลเรือโทตามลำดับ

นายพลเรือโท พระวรวงศ์เธอ พระองค์เจ้าสายสนิทวงศ์ มีบุตรธิดากับหม่อมเขียน สนิทวงศ์ ณ อยุธยา 8 คน คนที่ 3 คือ พลเอก มหาอำมาตย์เอก เจ้าพระยาวงษานุประพัทธ หรือหม่อมราชวงศ์สะท้าน (กลาง) สนิทวงศ์ พระอัยกาในสมเด็จฯ พระบรมราชชนนีพันปีหลวง

หม่อมราชวงศ์สะท้าน (กลาง) เกิดเมื่อ พ.ศ. 2409 รัชกาลที่ 5 ทรงพระกรุณาโปรดเกล้าฯ ให้ท่านไปศึกษาวิชาทหารบกที่เดนมาร์ก สำเร็จการศึกษาจากโรงเรียนนายร้อยทหารบกและโรงเรียนเสนาธิการทหาร กรุงโคเปนเฮเกน ก่อนกลับมารับราชการกรมยุทธนาธิการในสยามเป็นหม่อมชาติอุดม หม่อมราชนิกุล และพระราชทานยศเป็นนายพันเอกใน พ.ศ. 2446 มีคุณูปการเรื่องการจัดระเบียบกองทัพบกไว้เป็นอันมาก 

ปลายรัชกาลที่ 5 ท่านย้ายไปรับราชการในตำแหน่งรองเสนาบดีกระทรวงเกษตราธิการ เป็นพระยาวงษานุประพัทธ วิบูลยปริวัตรเกษตราธิบดี ได้รับพระราชทานยศเป็น “นายพลโท” ก่อนรับพระราชทานยศพลเรือนเป็น “มหาอำมาตย์เอก”

พ.ศ. 2453 พระบาทสมเด็จพระมงกุฎเกล้าเจ้าอยู่หัว รัชกาลที่ 6 ทรงพระกรุณาโปรดเกล้าฯ ให้สถาปนาท่านเป็น “เจ้าพระยา” ในราชทินนามเดิม ดำรงตำแหน่งเสนาบดีกระทรวงโยธาธิการ ซึ่งเปลี่ยนนามมาเป็นกระทรวงคมนาคม ดำรงตำแหน่งดังกล่าวอยู่เป็นเวลา 13 ปี จึงกราบถวายบังคมลาออกจากราชการในรัชสมัยพระบาทสมเด็จพระปกเกล้าเจ้าอยู่หัว รัชกาลที่ 7

หลังเปลี่ยนแปลงการปกครอง พ.ศ. 2475 นายพลเอก มหาอำมาตย์เอก เจ้าพระยาวงษานุประพัทธ ได้เป็นรัฐมนตรีว่าการกระทรวงพาณิชย์อยู่ช่วงสั้น ๆ ในรัฐบาลของพระยามโนปกรณ์นิติธาดา (10 ธันวาคม พ.ศ. 2475 – 21 มิถุนายน พ.ศ. 2476) ก่อนจะถึงแก่อสัญกรรมเมื่อวันที่ 20 ตุลาคม พ.ศ. 2483 อายุได้ 75 ปี

ท่านมีบุตรธิดาทั้งสิ้น 14 คน ธิดาคนที่ 9 เกิดแต่ท้าววนิดาพิจาริณี (บาง สนิทวงศ์ ณ อยุธยา) คือ หม่อมหลวงบัว กิติยากร พระชนนีแห่งองค์สมเด็จพระนางเจ้าสิริกิติ์ พระบรมราชินีนาถ พระบรมราชชนนีพันปีหลวง นั่นเอง

อ่านเพิ่มเติม : 

• 4 ราชสกุลและสกุลสายพระชนก ใน “สมเด็จพระบรมราชชนนีพันปีหลวง”
• พระพุทธรูปประจำพระชนมวาร “สมเด็จพระบรมราชชนนีพันปีหลวง”
• สมเด็จพระนางเจ้าสิริกิติ์ฯ “พระพันปีหลวง” พระบรมราชชนนีที่พระชนมายุยืนยาวเป็นอันดับ 2

สำหรับผู้ชื่นชอบประวัติศาสตร์ ศิลปะ และวัฒนธรรม แง่มุมต่าง ๆ ทั้งอดีตและร่วมสมัย พลาดไม่ได้กับสิทธิพิเศษ เมื่อสมัครสมาชิกนิตยสารศิลปวัฒนธรรม 12 ฉบับ (1 ปี) ส่งความรู้ถึงบ้านแล้ววันนี้!! สมัครสมาชิกคลิกที่นี่

อ้างอิง : 

เล็ก พงษ์สมัครไทย. ราชสกุล ราชินิกุล และสกุล ซึ่งเกี่ยวเนื่องด้วยสมเด็จพระนางเจ้าฯ พระบรมราชินีนาถ. ศิลปวัฒนธรรม ฉบับสิงหาคม พ.ศ. 2545.

เผยแพร่ในระบบออนไลน์ครั้งแรกเมื่อ 29 ตุลาคม 2568