“การอยู่ไฟ” เป็นขั้นตอนในกระบวนการดูแลตนเองหลังคลอดบุตรของคนไทย หากในสมัยรัชกาลที่ 5 การแพทย์ตะวันตก โดยเฉพาะอย่างยิ่งการผดุงครรภ์แผนปัจจุบัน เริ่มมีบทบาทในประเทศ ซึ่งหนึ่งในมาตรการเชิญชวนคือ “เลิกอยู่ไฟ”

พระบำบัดสรรพโรค

ชื่อจริงว่า แฮนซ์ อดัมเซ็น (Hans Adamsen) เป็นลูกครึ่งเดนมาร์ก-มอญ เกิดที่อำเภอพระประแดง สมุทรปราการ สำเร็จวิชาการแพทย์จากมหาวิทยาลัยเจฟเฟอร์สัน สหรัฐอเมริกา จากนั้นใน พ.ศ. 2440 เข้ารับราชการในกรมพยาบาล กระทรวงธรรมการ

สมัยเริ่มก่อตั้งโรงเรียนแพทย์ขึ้นที่ “โรงพยาบาลศิริราช”  ท่าน คือ 1 ใน 3 อาจารย์ชาวต่างชาติที่สอนนักเรียนแพทย์ คือ พระบำบัดสรรพโรค, พระอาจวิทยาคม (Dr. George B. Mcfarland) และหมอเฮส์ (Dr. Thomas Heyward Hays) โดยพระบำบัดสรรพโรครับหน้าที่สอนวิชาอายุรศาสตร์และสูติศาสตร์ ด้วยสามารถพูดภาษาไทยได้อย่างคล่องแคล่ว และยังแปลตำราแพทย์อีกด้วย

พระบำบัดสรรพโรค ยังเป็นผู้นำการผดุงครรภ์แผนปัจจุบันเข้ามาใช้ในโรงพยาบาลศิริราชเป็นผลสำเร็จ โดยใน พ.ศ. 2439 สมเด็จพระศรีพัชรินทราบรมราชินีนาถ ทรงพระกรุณาโปรดเกล้าฯ ให้ตั้ง “โรงเรียนแพทย์ผดุงครรภ์และหญิงพยาบาล” ขึ้นที่โรงพยาบาลศิริราช มีท่านผู้หญิงเปลี่ยน ภาสรกรวงศ์ เป็นผู้อำนวยการ และพระบำบัดสรรพโรค เป็นอาจารย์สอนวิชาผดุงครรภ์แผนปัจจุบันคนแรกของโรงเรียน

แต่คุณแม่เวลานั้นยังนิยมการ “อยู่ไฟ” อย่างเหนียวแน่น จึงไม่ค่อยมีใครสมัครใจไปคลอดบุตรในโรงพยาบาล เพราะกลัวว่าจะถูกบังคับให้ไม่ให้อยู่ไฟ

เลิกอยู่ไฟ ได้ 4 บาท

โรงพยาบาลศิริราช จึงต้องผ่อนผันให้ผู้หญิงที่มาคลอดบุตร เช่น อนุญาตให้วงสายสิญจน์แขวนยันต์รอบห้องที่อยู่, ยอมให้อยู่ไฟ ฯลฯ ในเรือนคลอดบุตรจึงต้องแบ่งเป็น 2 แผนก คือ แผนกคลอดบุตรแผนโบราณ และแผนกคลอดบุตรแผนปัจจุบัน หรือบางทีในห้องเดียวกัน ก็มีทั้งคนคลอดบุตรที่อยู่ไฟและไม่อยู่ไฟปนกัน

พระบำบัดสรรพโรคเป็นหัวหน้าแผนกสูติศาสตร์ โรงพยาบาลศิริราช ทำหน้าที่ดูแลผู้ป่วยแผนกคลอดบุตรแผนปัจจุบัน พยายามเลิกธรรมเนียมการอยู่ไฟในโรงพยาบาลศิริราชอย่างสุดความสามารถ ได้ไปพูดชี้แจงเหตุผลต่อท่านผู้หญิงเปลี่ยน ภาสรกรวงศ์ ให้เลื่อมใสในวิชาผดุงครรภ์แผนปัจจุบัน

เพื่อสนับสนุนการคลอดบุตรแผนปัจจุบันการ สมเด็จพระศรีพัชรินทราบรมราชินีนาถ พระราชทานอนุญาตให้กรมพยาบาลอ้างกระแสรับสั่ง ชี้แจงแก่บรรดาแม่ที่จะคลอดบุตรในโรงพยาบาลว่า

พระองค์เอง “ผทมเพลิง” (อยู่ไฟ) มาก่อน แล้วเปลี่ยนมาใช้วิธีพยาบาลอย่างใหม่ ทรงสบายกว่าผทมเพลิงมาก มีพระราชประสงค์ให้ราษฎรได้ความสุขด้วย จึงทรงแนะนำให้ “เลิกอยู่ไฟ” ถ้าใครทำตามที่ทรงชักชวน จะพระราชทานเงินค่าทำขวัญลูกที่คลอดใหม่คนละ 4 บาท จึงมีคนสมัครให้พยาบาลอย่างใหม่มากขึ้น จนกรมพยาบาลสามารถตั้งข้อบังคับเลิกประเพณีอยู่ไฟในโรงพยาบาลได้สำเร็จ

อ่านเพิ่มเติม :

• ทำไมว่าที่คุณแม่ในอดีตทุกคน เมื่อคลอดปกติทุกรายต้องใช้ยาสลบ ? 
• ใครคือแพทย์ผู้ผ่าท้องทำคลอดเป็นคนแรกในประเทศไทย 

สำหรับผู้ชื่นชอบประวัติศาสตร์ ศิลปะ และวัฒนธรรม แง่มุมต่าง ๆ ทั้งอดีตและร่วมสมัย พลาดไม่ได้กับสิทธิพิเศษ เมื่อสมัครสมาชิกนิตยสารศิลปวัฒนธรรม 12 ฉบับ (1 ปี) ส่งความรู้ถึงบ้านแล้ววันนี้!! สมัครสมาชิกคลิกที่นี่

อ้างอิง :

พระบำราศนราดูร. “พระบำบัดสรรพโรค (แฮนซ์ อดัมเซ็น)” ใน, ประวัติครู, คุรุสภาจัดพิมพ์ในวันครู 16 มกราคม 2505.

เผยแพร่ในระบบออนไลน์ครั้งแรกเมื่อ 31 มีนาคม 2568