นอกเหนือจากที่รัชกาลที่ 5 ทรงพระกรุณาโปรดเกล้าฯ ให้รื้อโรงเรือนและเครื่องใช้ต่างๆ ในงานพระเมรุสมเด็จพระเจ้าลูกยาเธอ เจ้าฟ้าศิริราชกกุธภัณฑ์ ไปสร้างโรงพยาบาลศิริราชแล้ว อาคารและสิ่งก่อสร้างในโรงพยาบาลศิริราช ยังมาจากการ “บริจาค” เงิน, เรือน ฯลฯ อันเป็นที่มาของอาคาร และสิ่งก่อสร้างต่างๆ รวมถึงอาคารชื่อไม่คุ้นหูอย่าง “ตึกวิกตอเรียวาด”

ต้นคิดทำโรงพยาบาล

ภายหลังการสิ้นพระชนม์ของ สมเด็จพระเจ้าลูกยาเธอ เจ้าฟ้าศิริราชกกุธภัณฑ์ กรมหมื่นดำรงราชานุภาพก็ทรงเป็นต้นคิดเรื่องการจัดตั้งโรงพยาบาล ดังความในพระราชหัตถเลขาตอนหนึ่งว่า

“…ลูกเราพิทักษ์รักษาเพียงนี้ยังได้ความทุกข์เวทนาแสนสาหัส ลูกราษฎรอนาถาทั้งปวงจะได้ความลำบากทุกข์เวทนายิ่งกว่านี้ประการใด ยิ่งทำให้มีความปรารถนาที่จะให้มีโรงพยาบาลยิ่งขึ้น 

ภายหลังกรมหมื่นดำรงราชานุภาพคิดการที่จะตั้งโรงพยาบาลทำความเห็นมายื่น เห็นว่าเป็นทางที่จะจัดการตลอดได้ จึ่งได้ตั้งท่านทั้งหลายเป็นคอมมิตตีจัดการ 

แลได้ปรึกษากับแม่เล็กเสาวภาผ่องศรีมีความชื่นชมในการที่จะสงเคราะห์คนที่ได้ความลำบากด้วยป่วยไข้นี้ด้วยยอมยกทรัพย์สมบัติของลูกที่ตายให้เป็นส่วนในการทำโรงพยาบาลนี้เป็นต้นทุน…ขอขอบใจกรมหมื่นดำรงราชานุภาพซึ่งเป็นต้นคิด…” (จัดย่อหน้าใหม่และสังเน้นคำโดยผู้เขียน)

บริจาคเงิน สร้างตึก

จากนั้นการบริจาคก็เริ่มขึ้น รัชกาลที่ 5 และสมเด็จพระนางเจ้าเสาวภาผ่องศรี พระวรราชเทวี (พระอิสริยยศขณะนั้น) พระราชมารดาในสมเด็จพระเจ้าลูกยาเธอ เจ้าฟ้าศิริราชกกุธภัณฑ์ พระราชทานเงินของพระเจ้าลูกยาเธอ เจ้าฟ้าศิริราชกกุธภัณฑ์ เป็นเงิน 700 ชั่ง “โปรดเกล้าฯ สร้างถาวรวัตถุขึ้นไว้ในโรงพยาบาลนี้ ให้เปนเครื่องรฦกแลเปนส่วนพระราชกุศลพระราชทาน” คณะกรรมการหารือและตกลงกันทำเป็นตึกอำนวยการและห้องเรียน

รัชกาลที่ 5 พระราชทานทุนก่อสร้างโรงพยาบาล เป็นเงิน 200 ชั่ง สร้างอาคารเรือนไม้ 6 หลัง มีเฉลียงโดยรอบ ประกอบด้วยเรือนใหญ่ 3 หลัง เรือนเล็ก 3 หลัง นอกจากนี้ก็มีเจ้านาย, ขุนนาง ฯลฯ บริจาคเงินสมทบ

ยังมีคนอังกฤษในกรุงเทพฯ ร่วมกันบริจาคเงินสมทบทุนจำนวน 30 ชั่ง เพื่อเป็นการเฉลิมพระเกียรติ สมเด็จพระนางเจ้าวิกตอเรีย ในโอกาสเฉลิมพระชนมพรรษา 50 พรรษา สร้างตึกผู้ป่วย โดยนำพระนามสมเด็จพระนางเจ้าวิกตอเรีย มาใช้ว่า “ตึกวิกตอเรียวาด (Victoria Ward)” เป็นตึกแบบฝรั่ง 2 ชั้น มีบันไดขึ้นลง 2 ข้างอยู่ด้านนอกอาคาร

เจ้านายบริจาคเรือน  

ต่อมาคณะกรรมการโรงพยาบาลได้ถวายรายงานว่ามีเจ้านาย 10 พระองค์ บริจาคเรือนจำนวน 10 หลัง ได้แก่ 1. กรมหมื่นดำรงราชานุภาพ 2. พระองค์เจ้าวรวรรณากร 3. เจ้าฟ้ากรมขุนนริศรานุวัดติวงศ์ 4. กรมหมื่นประจักษ์ศิลปาคม 5. กรมหมื่นสรรพสิทธิประสงค์ 6. พระองค์เจ้าไชยานุชิต 7. พระองค์เจ้าวัฒนานุวงศ์ 8. พระองค์เจ้าศรีเสาวภางค์ 9. พระองค์เจ้าโสณบัณฑิต 10. กรมสมเด็จพระสุดารัตนราชประยูร (พระอิสริยยศขณะนั้น)

คณะกรรมการโรงพยาบาล นำเรือนดังกล่าวไปใช้ในกิจการของโรงพยาบาลตามความเหมาะสมของสภาพเรือนที่แตกต่างกันไป ตัวอย่างเช่น

เรือนของพระองค์เจ้าวรวรรณากร ใช้เป็นที่พักแพทย์, เรือนของพระองค์เจ้าศรีเสาวภางค์ และเรือนของพระองค์เจ้าโสณบัณฑิต สร้างให้ต่อกันสำหรับเป็นที่รับพระราชทานอาหารผู้ป่วย, เรือนของกรมหมื่นประจักษ์ศิลปาคม, กรมหมื่นสรรพสิทธิประสงค์, พระองค์เจ้าไชยานุชิต และพระองค์เจ้าวัฒนานุวงศ์ ใช้เป็นหอพักผู้ป่วย 

ตึกวิกตอเรียวาด และอาคารอื่นๆ บางส่วนของในโรงพยาบาลศิรราชก็มีที่มาดังนี้

อ่านเพิ่มเติม :

• 26 เมษายน 2431 กำเนิดโรงพยาบาลศิริราช 

สำหรับผู้ชื่นชอบประวัติศาสตร์ ศิลปะ และวัฒนธรรม แง่มุมต่าง ๆ ทั้งอดีตและร่วมสมัย พลาดไม่ได้กับสิทธิพิเศษ เมื่อสมัครสมาชิกนิตยสารศิลปวัฒนธรรม 12 ฉบับ (1 ปี) ส่งความรู้ถึงบ้านแล้ววันนี้!! สมัครสมาชิกคลิกที่นี่

อ้างอิง :

รศ. นพ. ถนอม บรรณประเสริฐ, รัชดา โชติพาณิช, วิกัลย์ พงศ์พนิตานนท์ บรรณาธิการ. ประวัติศาสตร์การแพทย์และสาธารณสุขไทย. แพทยสภา จัดพิมพ์เฉลิมพระเกียรติเนื่องในโอกาสมหามงคล พระราชพิธีบรมราชาภิเษก พุทธศักราช 2562

โกมาตร จึงเสถียรทรัพย์ บรรณาธิการ. ปกิณกคดี 100 ปี การสาธารณสุขไทย, หอจดหมายเหตุสาธารณสุขแห่งชาติ กระทรวงสาธารณสุข, เมษายน 2561.

เผยแพร่ในระบบออนไลน์ครั้งแรกเมื่อ 23 กันยายน 2567