| ผู้เขียน | ธนกฤต ก้องเวหา |
|---|---|
| เผยแพร่ |
“พุทธาวตาร” คือพระพุทธเจ้าในฐานะอวตารที่ 9 ของ “พระวิษณุ” กระบวนการทำให้พุทธศาสนา “เป็นฮินดู” ของพวกพราหมณ์
ลัทธิพราหมณ์หรือที่พัฒนาเป็นศาสนาฮินดู คือหนึ่งในศาสนาที่เก่าแก่ที่สุดของโลก และมีอิทธิพลต่อพัฒนาการทางประวัติศาสตร์และสังคมอินเดียมาโดยตลอด แต่มีช่วงหนึ่งที่พุทธศาสนารุ่งเรืองขึ้นมาในอนุทวีป จนได้รับความนิยมอย่างล้มหลาม ศาสนาฮินดูซึ่งไม่มีศาสดา มีเพียง “พระเวท” เป็นคัมภีร์ศักดิ์สิทธิ์และหลักประกอบพิธีกรรม ก็ได้เสื่อมความนิยมลง
การเกิดพุทธศาสนาสัมพันธ์กับสภาพสังคมและวิถีชีวิตที่เปลี่ยนไปในอินเดีย เมื่อชุมชนเมืองพัฒนาเป็นรัฐ อาณาจักร ส่งผลให้เศรษฐกิจขยายตัว มีการติดต่อค้าขายแพร่หลาย แต่บรรดาพ่อค้า (วรรณะแพศย์) ก็ไม่ได้รับการยอมรับอย่างเหมาะสมจากวรรณะพราหมณ์กับกษัตริย์ ขณะที่พุทธศาสนาให้การยอมรับพวกเขา ทั้งปฏิเสธการผูกขาดทางสังคมของพวกพราหมณ์ ผู้คนเลยหันมานับถือพุทธศาสนาเป็นจำนวนมาก โดยเพราะพวกพ่อค้าวาณิชและสามัญชน
การเปลี่ยนแปลงดังกล่าวส่งผลกระทบต่อสถานะของศาสนาฮินดู ทำให้พวกพราหมณ์พยายามจะปฏิรูปศาสนา กลายเป็นกระบวนการอันยาวนานที่กินระยะเวลานับร้อย ๆ ปี ระหว่างคริสต์ศตวรรษที่ 4-8 ในยุคราชวงศ์คุปตะ แล้วผลลัพธ์ก็คือ คัมภีร์ชุดใหม่ของศาสนาฮินดู ที่เป็นส่วนเพิ่มเติมจากคัมภีร์พระเวท เรียกว่า “ปุราณะ”
คัมภีร์ปุราณะมีเนื้อหาหลักเกี่ยวกับกำเนิดจักรวาล วงศ์กษัตริย์ และตำนานเทพเจ้าต่าง ๆ โดยเทพเจ้าที่ปรากฏในคัมภีร์ใหม่นี้แทบจะเป็นคนละชุดกับในพระเวท เพราะ 3 มหาเทพที่เราคุ้นเคยในปัจจุบันอย่าง พระพรหม พระศิวะ และพระวิษณุ (พระนารายณ์) ซึ่งไม่ได้สลักสำคัญอะไรนักในพระเวท ก็เพิ่งจะได้รับการยกสถานะสูงสุดในปุราณะนี่เอง
ปุราณะยังผนวกความเชื่ออื่น ๆ และเทพท้องถิ่นทั่วอนุทวีปให้มาอยู่ในทำเนียบเทพเจ้าฮินดู โดยใช้คติ “อวตาร” แนวคิดที่ว่าด้วยเทพเจ้าลงมาเกิดในรูปกายต่าง ๆ เพื่อปราบอสูรชั่วร้ายหรือดับทุกข์เข็ญให้มวลมนุษย์ และศาสดาของศาสนาพุทธก็รวมอยู่กับแนวคิดนี้เช่นกัน
เรื่องอวตารปรากฏชัดเจนและโดดเด่นที่สุดใน “ไวษณพนิกาย” ที่มุ่งเน้นความศรัทธาต่อพระวิษณุ ในฐานะผู้คอยปกป้องดูแลโลกและมวลมนุษย์ การอวตารแต่ละครั้งล้วนเป็นการมาปราบมาร ดับทุกข์เข็ญให้แก่มนุษยชาติ โดยมีอวตารสำคัญ ๆ สิบปางด้วยกัน เรียกว่า “ทศอวตาร”
ทศอวตารประกอบด้วย มัตสยาวตาร (ปลา) กูรมาวตาร (เต่า) วราหาวตาร (หมูป่า) สรสิงหาวตาร (มนุษย์สิงห์) วามนาวตาร (คนแคระ) ปรศุรามมาวตาร (รามสูร) รามาวตาร (พระราม ) กฤษณาวตาร (พระกฤษณะ) พุทธาวตาร (พระพุทธเจ้า) และกัลกิยวตาร (กัลกีเทพบุตร)
อวตารลำดับที่ 9 ของพระวิษณุก็คือการลงมาล่อลวงพวกอสูรให้หลงผิด หันมาศรัทธาในพุทธศาสนา ละทิ้งพระเวท แล้วอิทธิฤทธิ์ก็เสื่อมลง ทำให้พวกเทพเอาชนะเหล่าอสูรได้
ดร. เพชรดา ชุนอ่อน แห่งภาควิชาประวัติศาสตร์ คณะอักษรศาสตร์ มหาวิทยาลัยศิลปากร เผยว่า ความน่าสนใจของอวตารปางนี้คือ ขณะที่อวตารปางอื่น ๆ เป็นสัตว์ศักดิ์สิทธิ์ และวีรบุรุษในตำนาน แต่พระพุทธเจ้าเป็นบุคคลที่มีตัวตนอยู่จริงในประวัติศาสตร์ ทั้งมีฐานะเป็นศาสดาของศาสนาที่มีผู้นับถือจำนวนมาก เป็น “คู่แข่ง” โดยตรงที่สั่นคลอนความมั่นคงของพวกพราหมณ์ในช่วงเวลาหนึ่ง
ในภาคควตปุราณะ ของคัมภีร์ปุราณะ ซึ่งสันนิษฐานว่าเขียนระหว่างคริสต์ศตวรรษที่ 6 กล่าวถึงพุทธาวตารของพระวิษณุอย่างน่าสนใจ สรุปความได้ว่า
“เมื่อกลียุคเริ่มต้นขึ้น พระวิษณุเจ้าจะอวตารลงมา ณ กิกาตะ ภายใต้พระนามพุทธะ โอรสแห่งไชนะ เพื่อล่อลวงศัตรูทั้งหลายของเหล่าเทพ ตัวตนที่มองเห็นได้ด้วยตานี้อยู่ในรูปกายมนุษย์ สอนสั่งหลักการนอกรีตในสามนครที่ก่อตั้งด้วยภาพมายา เพื่อทำลายล้างพวกมันด้วยการลวงให้หลงเชื่อในคำสอน
เมื่อนั้นศัตรูทั้งหลายของเหล่าเทพผู้แน่วแน่ศรัทธาในคำสอนของพระเวท ขอสรรเสริญพุทธะผู้บริสุทธิ์ ผู้ล่อลวงพวกไทตยะและพวกทานวะ (เผ่าอสูรในตำนานฮินดู) ด้วยคำสอนของพระองค์ วิษณุเทพจึงล่อลวงพวกนอกรีตได้”
พระพุทธเจ้าในทศอวตารจึงเป็นทั้งการ “กลืน” พุทธศาสนาให้เป็นส่วนหนึ่งของฮินดู และโจมตีพุทธศาสนิกชนในฐานะผู้ปฏิเสธพระเวท แล้วน้อมนำ “คำสอนนอกรีต” จากพระพุทธเจ้า หรือก็คือพระธรรมคำสอนในพุทธศาสนาเป็นการล่อลวงให้มนุษย์เสื่อมลง ไม่ใช่การสอนสั่งด้วยเจตนาดีนั่นเอง
อย่างไรก็ตาม ชาวพุทธสมัยใหม่ในอินเดียก็ออกมาแสดงท่าทีโต้แย้งเรื่องที่พระพุทธเจ้าเป็นอวตารของพระวิษณุ เช่น ดร. บี อัมเบดการ์ ผู้ร่างรัฐธรรมนูญอินเดีย ดำรงตำแหน่งรัฐมนตรีกระทรวงยุติธรรมคนแรกหลังอินเดียเป็นเอกราชจากอังกฤษ และผู้ก่อตั้งสมาคมชาวพุทธอินเดีย เคยกล่าวไว้ว่า
“ข้าพเจ้าไม่เชื่อและจะไม่เชื่อเป็นเด็ดขาดว่าพระพุทธเจ้าเป็นอวตารของพระวิษณุ ข้าพเจ้าเชื่อว่านี่เป็นเรื่องบ้าบอแท้ ๆ และเป็นการชวนเชื่อแบบผิด ๆ”
อ่านเพิ่มเติม :
- “นรสิงหาวตาร” เทวตำนานฮินดู อวตารปางดุร้ายเพื่อขจัดอสูรจอมพาลของพระวิษณุ
- ทำไมชาวฮินดูในอินเดียเรียกศาสนาตัวเองว่า “สนาตนธรรม” ไม่ใช่พราหมณ์-ฮินดู?
อ้างอิง :
เพชรดา ชุนอ่อน. พุทธาวตารของพระวิษณุกับพัฒนาการของศาสนาฮินดูในอินเดียระหว่างคริสต์ศตวรรษที่ 4-8. วารสารอักษรศาสตร์ มหาวิทยาลัยศิลปากร, ฉบับเดือนมกราคม-มิถุนายน พ.ศ. 2559.
เผยแพร่ในระบบออนไลน์ครั้งแรกเมื่อ 14 พฤษภาคม 2569
