ต้นกล้วย พืชท้องถิ่นในวัฒนธรรมไทย ทำไมใช้ประกอบในเขตปะรำพิธีศักดิ์สิทธิ์

ต้นกล้วย พืชท้องถิ่น พระคเณศ — ภาพงานคเณศจตุรถี มหาวิทยาลัยศิลปากร

ผู้เขียน	จิรดา ควรพินิจ
เผยแพร่	วันอังคารที่ 5 พฤษภาคม พ.ศ.2569

ต้นกล้วย พืชท้องถิ่นในวัฒนธรรมไทย ทำไมใช้ประกอบในเขตปะรำพิธีศักดิ์สิทธิ์

ความเชื่อเรื่อง “กล้วย” ในวัฒนธรรมไทยมีอยู่มาก เนื่องจากเป็นพืชที่อยู่คู่คนไทยมาเนิ่นนานจนผูกพันเป็นส่วนหนึ่งกับวิถีชีวิต จึงรู้จักใช้ประโยชน์จากกล้วย นอกจากบริโภคเป็นอาหารแล้ว ทุกส่วนของกล้วยยังนำมาใช้ในพิธีกรรมต่าง ๆ อีกด้วย

กล้วย ผลไม้ที่คนไทยชอบกิน จดหมายเหตุลาลูแบร์ — ภาพวาด “กล้วย” ในจดหมายเหตุลาลูแบร์ (ภาพจากเฟซบุ๊ก TK Park อุทยานการเรียนรู้)

กล้วยมีนัยยะสำคัญทางพิธีกรรม และความเชื่อของคนพื้นบ้าน โดยเป็นสัญลักษณ์ของความอุดมสมบูรณ์ เจริญงอกงาม สิริมงคล การสืบต่อวงศ์ตระกูล รวมไปถึงเรื่องความราบรื่น เหมือนดังภาษิตไทยว่า “ง่ายเหมือนปอกกล้วยเข้าปาก”

อย่างไรก็ตาม แม้กล้วยจะมีความหมายมงคล แต่ก็ไม่นิยมปลูกไว้หน้าบ้าน เพราะเกรงเรื่องอาถรรพ์หรืออัปมงคล ทั้งนี้ชาวล้านนามีความเชื่อว่า ต้นกล้วยมีคุณสมบัติข่มอาคม คนที่มีอาคมจะไม่นิยมเข้าไปในดงกล้วย เพราะเกรงว่าอาคมของขลังในกายจะเสื่อมอิทธิฤทธิ์

กล้วยยังมีบทบาทที่โดดเด่นพิเศษในการจัดตั้งมณฑลพิธีต่าง ๆ มักปรากฏต้นกล้วยกับต้นอ้อยประดับคู่กันบริเวณพิธีหรือทางเข้าพิธีนั้น เพื่อแสดงว่าเป็นขอบเขตพื้นที่ศักดิ์สิทธิ์ ดังจะเห็นได้จากพิธีกรรมต่าง ๆ ทั้งพิธีพื้นบ้านท้องถิ่น และพิธีของพราหมณ์ในราชสำนัก

พิธีของพราหมณ์ เช่น พิธีช้าหงส์ หรือกล่อมหงส์ ในช่วงสุดท้ายของพิธีตรียัมปวายที่ทำในเทวสถาน โดยจะผูกยอดกล้วยยอดอ้อยไว้ด้วยผ้าขาวกับเสาดาดเพดาน และทรงน้ำเทพเจ้า เพื่ออัญเชิญพระอิศวรขึ้นสู่หงส์ ซึ่งเป็นพาหนะนำองค์เทพกลับสู่วิมาน จึงเป็นการเสร็จสิ้นพิธีตามคติความเชื่อของศาสนาพราหมณ์

ภาพพิธีช้าหงส์ สารานุกรมวัฒนธรรมไทย ภาคกลาง เล่ม4

หรือในพระราชพิธีพืชมงคลจรดพระนังคัลแรกนาขวัญ ซึ่งพิธีนี้มีมาแต่ดั้งเดิม สมัยก่อนคนส่วนใหญ่เกษตรกรรม ก่อนปลูกพืชหว่านผลจึงต้องทำพิธีสู่ขวัญวิงวอนร้องขอต่ออำนาจเหนือธรรมชาติให้บันดาลความอุดมสมบูรณ์แก่เรือกสวนไรนาให้ได้ผลิตผลงอกงาม โดยในพิธีนี้ปรากฏการตั้งราชวัตรฉัตรธงพร้อมปักด้วยต้นกล้วย อยู่รอบ ๆ ลานแรกนาเพื่อหว่านเมล็ดพันธุ์ข้าวต่าง ๆ ด้วย

ภาพพระราชพิธีพืชมงคลจรดพระนังคัลแรกนาขวัญ ที่มา: หนังสือพระราชพิธีพืชมงคลจรดพระนังคัลแรกนาขวัญ: การเปลี่ยนผ่านจากอดีตสู่ปัจจุบัน, กรมศิลปากร

สำหรับพิธีกรรมท้องถิ่น เช่น พิธีสืบชะตา ที่นิยมทำกันในภาคเหนือ เป็นพิธีที่เกี่ยวข้องกับการดำเนินชีวิตของชาวล้านนา เชื่อกันว่าเป็นการต่ออายุ ชะตาชีวิต ของผู้คนหรือบ้านเมือง เพื่อให้มีความสุข ความเจริญ ตลอดจนเป็นการขจัดภัยอันตรายต่าง ๆ

ในเครื่องประกอบพิธีสืบชะตา เรียกว่า “ใจบ้าน” เป็นกระโจมไม้ค้ำสามขา ใช้สายสิญจน์ขึงในระดับเหนือศีรษะ ทำกระดาษทอง เงิน หมากพลู บุหรี่ เมี่ยง ข้าวตอก ดอกไม้ร้อยด้วยด้าย และยังใช้ “หน่อกล้วยแก่” หน่ออ้อย มะพร้าว 1 ทะลาย นำมามัดกับฐานของไม้ค้ำ และตอนประกอบพิธีกรรมจะให้ชาวบ้านเข้าไปนั่งอยู่ในกระโจมดังกล่าว

ทำนองเดียวกัน ประเพณีบุญผะเหวดอีสาน หรือบุญพระเวส ของชาวอีสาน ถือเป็นงานบุญสำคัญ ชาวบ้านจะจัดให้มีพิธีอย่างใหญ่โต งานบุญต่อเนื่องกัน 2-3 วัน ก่อนวันงาน ชาวบ้านจะออกไปรวมตัวกันที่วัด เพื่อจัดตกแต่งประดับศาลาโรงธรรมด้วยธงผะเหวด ปักไว้ 8 ทิศ ตามต้นเสามีขันกะย่อง ที่สานด้วยไม้ไผ่ผูกติดไว้เพื่อใช้ใส่ข้าวพันก้อน และตั้งหอพระอุปคุตที่ด้านทิศตะวันออกของศาลา อีกทั้งยังมีต้นกล้วยรวมไปถึงต้นอ้อย และดอกไม้ตามฤดูกาลของภาคอีสาน โดยนำมาร้อยให้สวยงาม เพื่อปกป้องคุ้มครองไม่ให้เกิดเหตุเภทภัยอันตรายทั้งปวงขณะที่มีการประกอบพิธี

ภาพงานบุญผะเวด ที่มา:สารานุกรมวัฒนธรรมไทย ภาคอีสาน เล่ม 9

หลายประเทศในเอเชียถือว่า กล้วยเป็นผลไม้สำหรับเซ่นสังเวยผีและเทวดา และมีความเชื่อว่า กล้วยเป็นสัญลักษณ์แห่งชีวิตและการเจริญเติบโต บางตำนานก็กล่าวถึงกล้วยว่าเป็นพืชทางปัญญา สามารถแยกแยะความดีความเลวได้

หากพิจารณาการใช้ต้นกล้วยในการประกอบพิธีที่กล่าวถึงข้างต้น สันนิษฐานได้ว่า “ต้นกล้วย” ไม่ใช่แค่พืชที่ใช้ประดับประดาในพิธีต่าง ๆ เพราะต้นกล้วยหรือรวมไปถึงต้นอ้อยนั้นมีสัญญะเชิงพิธีกรรมที่สื่อถึงความเป็นสิริมงคลต่าง ๆ อีกทั้งมีคุณสมบัติในการข่มอาคม หรือขับไล่สิ่งชั่วร้าย

ดังนั้น การปักหรือปลูกกล้วยล้อมบริเวณที่ตั้งมณฑลพิธีนั้น เป็นการสถาปนาให้พื้นที่ของพิธีกลายเป็นเขตแดนที่ศักดิ์สิทธิ์ขึ้นมา ช่วยให้การประกอบพิธีเป็นไปด้วยความราบรื่น และมิให้มีภยันตรายใด ๆ เข้ามากร่ำกรายในช่วงที่ประกอบพิธีนั่นเอง

อ่านเพิ่มเติม :

สำหรับผู้ชื่นชอบประวัติศาสตร์ ศิลปะ และวัฒนธรรม แง่มุมต่าง ๆ ทั้งอดีตและร่วมสมัย พลาดไม่ได้กับสิทธิพิเศษ เมื่อสมัครสมาชิกนิตยสารศิลปวัฒนธรรม 12 ฉบับ (1 ปี) ส่งความรู้ถึงบ้านแล้ววันนี้!! สมัครสมาชิกคลิกที่นี่