| ผู้เขียน | สุทธาสินี จิตรกรรมไทย เจียจันทร์พงษ์ |
|---|---|
| เผยแพร่ |
กรมหลวงสมรรัตนสิริเชษฐ พระราชธิดา ร.4 ผู้อภิบาล “สยามมกุฎราชกุมาร” พระองค์แรกของสยาม
พระเจ้าบรมวงศ์เธอ กรมหลวงสมรรัตนสิริเชษฐ แรกประสูติคือ พระองค์เจ้าหญิงโสมาวดี ทรงเป็นพระราชธิดาใน พระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว (รัชกาลที่ 4) ประสูติแต่ เจ้าจอมมารดาเที่ยง เมื่อวันที่ 19 พฤศจิกายน พ.ศ. 2395 หรือหลังรัชกาลที่ 4 ทรงขึ้นครองราชย์ได้ 1 ปีกว่า
กล่าวกันว่า พระองค์ทรงเป็นพระราชธิดาที่ได้รับพระเมตตาและเป็นที่โปรดปรานในรัชกาลที่ 4 เป็นอย่างยิ่ง เนื่องด้วยทรงมีกิริยามารยาทงดงาม นุ่มนวล มีน้ำพระทัยกว้างขวาง โอบอ้อมอารี ทั้งยังทรงพระปรีชาสามารถด้านหนังสือเป็นเลิศ
เหตุการณ์ที่เป็นประจักษ์พยานถึงเรื่องดังกล่าวได้เป็นอย่างดี คือเมื่อครั้งรัชกาลที่ 4 ทรงพระประชวร หลังเสด็จพระราชดำเนินไปทอดพระเนตรสุริยุปราคา ที่หว้ากอ ประจวบคีรีขันธ์ ทรงไว้วางพระราชหฤทัยให้พระราชธิดาพระองค์นี้รับใช้ใกล้ชิดทั้งเรื่องส่วนพระองค์และกิจการบ้านเมือง
ปรากฏในบันทึกประจำวัน ที่ เจ้าพระยามหินทรศักดิธำรง บรรยายรายละเอียดพระอาการประชวร และเรื่องราวระหว่างทรงพระประชวร เช่น เมื่อวันเสาร์ เดือน 11 ขึ้น 10 ค่ำ ได้บันทึกว่า
“–ดูรู้สึกว่าพระบาทสมเด็จพระเจ้าอยู่หัว ทรงมีพระกิริยาอาการกระปรี้กระเปร่าแข็งแรงขึ้น จึงรับสั่งว่า ‘แม่โสมจ๋าขอน้ำพ่อกินที’–”
เมื่อรัชกาลที่ 4 ใกล้สวรรคต เจ้าพระยามหินทรศักดิธำรงบันทึกเหตุการณ์ช่วงนั้นไว้ว่า
“–แม่หนูโสมจ๋า ขอผ้าขาวชุบน้ำมาซับตาให้พ่อ”
นอกจากนี้ ยังมีบันทึกไว้อีกด้วยว่า
“–พระบาทสมเด็จพระเจ้าอยู่หัวดำรัสสั่งให้เขียนกระแสร์รับสั่งพระราชทานให้พระองค์เจ้าหญิงโสมาวดี อัญเชิญออกมายังที่ประชุมพระราชวงศ์ และเสนาบดี พระนางได้อัญเชิญพระรับสั่งไปยังพระที่นั่งอนันตสมาคม (พระที่นั่งองค์นี้อยู่ในพระบรมมหาราชวัง-ผู้เขียนบทความออนไลน์) และทรงอ่านต่อหน้าที่ประชุม–”
ต่อมา เมื่อ สมเด็จพระเจ้าลูกยาเธอ เจ้าฟ้าจุฬาลงกรณ์ ทรงขึ้นครองราชย์เป็น พระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว (รัชกาลที่ 5) ก็ทรงมีพระเมตตาต่อพระพี่นางพระองค์นี้เสมอมา
พระองค์ทรงเห็นถึงพระปรีชาสามารถด้านหนังสือและพระจริยวัตรอันงดงาม จึงโปรดให้กรมหลวงสมรรัตนสิริเชษฐทรงเป็นพระอภิบาล สมเด็จพระบรมโอรสาธิราช เจ้าฟ้ามหาวชิรุณหิศ สยามมกุฎราชกุมาร พระราชโอรสในพระองค์ ที่ประสูติแต่สมเด็จพระนางเจ้าสว่างวัฒนา พระบรมราชเทวี
สมเด็จฯ เจ้าฟ้ามหาวชิรุณหิศ ทรงใกล้ชิดและผูกพันกับพระองค์เจ้าหญิงโสมาวดี ที่พระองค์ทรงขานพระนามว่า “ป้าโสม” อย่างยิ่ง ดังที่พระองค์ทรงบันทึกถึงไว้หลายครั้งหลายคราวด้วยกัน เช่น
“–เราตื่นนอนเช้า แต่งตัวใส่เสื้อกับกางเกงขาว ป้าโสมรับไปที่บน–”
“–ป้าโสมปลุกสามโมง กินข้าวแล้วแต่งตัว ใส่เสื้อปักทองนุ่งผ้าม่วงใส่สายสร้อย–”
“–เราไปกินข้าวที่โต๊ะหินหลังห้องสมเด็จแม่ เราพลาดเก้าอี้ลงมา ป้าโสมรับไว้ เราไม่เจ็บ–”
นอกจากทรงอภิบาลสยามมกุฎราชกุมารพระองค์แรกของสยามในแง่ชีวิตประจำวันเป็นอย่างดีแล้ว ยังทรงถ่ายทอดวิชาความรู้ถวายสมเด็จฯ เจ้าฟ้ามหาวชิรุณหิศ เพื่อให้ทรงสามารถนำไปใช้ในภายภาคหน้า ดังที่สมเด็จฯ เจ้าฟ้ามหาวชิรุณหิศ ทรงบันทึกว่า
“–เราเลยไปห้องสมเด็จแม่ ให้ป้าโสมเล่านิทาน เรานอนหลับบนพระแท่นสมเด็จแม่ของเรา–”
“–เรากลับมาตำหนัก นอนฟังป้าโสมอ่าน รามเกียรติ์–”
“–เรากลับมาตำหนักตอนสี่ทุ่ม ฟังป้าโสมอ่านหนังสือ สามก๊ก–”
“–เย็นเราอาบน้ำแล้วเข้าไปนอนฟังหนังสือ พงศาวดารเขมร แล้วเราให้ป้าโสมเล่าถึงราชทูตออกไปเมืองลอนดอนแต่ครั้งแผ่นดินทูลหม่อมปู่–”
“–แล้วเราทูลลากลับตำหนัก ฟังป้าโสมเล่าถึงแผ่นดินพระพุทธยอดฟ้า–”
พระเจ้าบรมวงศ์เธอ กรมหลวงสมรรัตนสิริเชษฐ ทรงเป็นที่รักและเคารพนับถือของพระบรมราชวงศ์อย่างยิ่ง พระองค์ดำรงพระชนม์ยืนยาวถึง 4 แผ่นดิน โดยสิ้นพระชนม์เมื่อวันที่ 5 พฤษภาคม พ.ศ. 2474 พระชันษา 79 ปี
อ่านเพิ่มเติม :
- “เจ้าฟ้ามหาวชิรุณหิศ” มกุฎราชกุมารองค์แรกของไทย ที่ รัชกาลที่ 5 ทรงรักมาก
- “รักเดียว” ของเจ้าฟ้ามหาวชิรุณหิศ สตรีที่พระบรมชนกนาถ (ร.5) ไม่ทรงชอบพระทัย
อ้างอิง :
ศันสนีย์ วีระศิลป์ชัย. ลูกแก้วเมียขวัญ “สตรีคู่พระทัย” ในราชสำนักสยาม. พิมพ์ครั้งที่ 8. กรุงเทพฯ: มติชน, 2566.
เผยแพร่ในระบบออนไลน์ครั้งแรกเมื่อ 6 พฤศจิกายน 2568
