สืบร่องรอย “ประตูเมือง” 2 ชั้นบนแนวกำแพงนครเชียงใหม่ อิทธิพลจากมัณฑะเลย์หรือสุโขทัย?

ประตูเมืองเชียงใหม่ถ่ายจากด้านนอกคูเวียง แสดงให้เห็นช่องประตูเมืองเป็นสองชั้น

นอกจากกำแพงเมืองทั้งชั้นนอกและชั้นในอันเป็นปราการสำคัญในการป้องกันเมืองนครเชียงใหม่แล้ว ในบริเวณกำแพงเมืองนั้น ยังมีประตูเมืองซึ่งเป็นช่องทางเชื่อมต่อภายในและภายนอกกำแพงเมืองทั้งชั้นในและชั้นนอกกระจายกันอยู่ตลอดแนวกำแพงเมืองทุกด้าน 

รูปแบบของประตูเมืองนครเชียงใหม่จะเป็นเช่นไร ในปัจจุบันไม่เหลือร่องรอยให้พบเห็นเลย แต่พบความตอนหนึ่งในโคลงนิราศหริภุญชัยที่กล่าวถึงประตูเมืองเชียงใหม่ไว้ว่า

“(ฉบับเชียงใหม่)
ลุถึงเชียงใหม่หม้า ทวารทอง
เอียงอาศประการสอง เขื่อนขั้ง
เหราเฟือดฟัดฟอง คือคร่าย งามเอ่
หอเลิศเลยต้ายตั้ง ข่ามข้าเสิกแสลง

(ฉบับหอสมุดฯ)
ลุถึงเชียงใหม่หม้า ทวารทอง
เวียงวาสปราการสอง เขื่อนขั้ง
เหราเฟือดฟัดฟอง คือค่าย งามเอย
หอเลิศเลยต้ายตั้ง ข่ามข้าศึกแสลง…”
1

ความในโคลงนิราศหริภุญชัยที่ว่าเวียงวาสปราการสอง เขื่อนขั้งนั้น เป็นหลักฐานเพียงชิ้นเดียวที่ยืนยันว่า ประตูเมืองเชียงใหม่เป็นประตู 2 ชั้น แต่ประตูเมือง 2 ชั้นที่ว่านั้นมีรูปลักษณะอย่างไร เป็นปัญหาที่นักโบราณคดีและนักประวัติศาสตร์ได้พยายามค้นคว้าหาคำตอบกันมานาน

ในชั้นแรกคงพบแต่หลักฐานในตำนานพื้นเมืองเชียงใหม่ฉบับต่างๆ ว่า “…เมืองเชียงใหม่เมื่อแรกสร้างนั้นคงมีประตูอยู่เพียง 4 ประตู คือ ประตูหัวเวียง ประตูเชียงใหม่ ประตูเชียงเรือก และประตูสวนดอก ต่อมาได้มีการเจาะเพิ่มเติมอีกหลายประตู…”2 คือ ประตูสวนแห และประตูศรีภูมิ ซึ่งไม่พบหลักฐานว่าประตูทั้งสองนี้อยู่ที่บริเวณใดของเมืองนครเชียงใหม่ ส่วนประตูเมืองชั้นในที่สร้างขึ้นใหม่ในสมัยพระเจ้ากาวิละและคงปรากฏชื่อพร้อมที่ตั้งมาจนถึงปัจจุบันนี้ มีอยู่ 5 ประตู คือ

ประตูหัวเวียง หรือประตูช้างเผือก เป็นประตูเมืองด้านทิศเหนือ ถือกันมาแต่โบราณว่า เป็นประตูมงคล ในพิธีราชาภิเษกตามโบราณราชประเพณี กษัตริย์ผู้ปกครองเมืองเชียงใหม่จะเสด็จเข้าเมืองทางประตูนี้ ธรรมเนียมนี้ได้ปฏิบัติสืบต่อกันมาจนถึงสมัยที่เจ้าแก้วนวรัฐฯ ได้รับพระราชทานสถาปนาเป็นเจ้านครเชียงใหม่องค์สุดท้ายเมื่อ .. 2454

ประตูท่าแพชั้นใน หรือประตูเชียงเรือก เป็นประตูเมืองด้านทิศตะวันออก

ประตูเชียงใหม่ หรือประตูท้ายเวียง เป็นประตูเมืองด้านทิศใต้

ประตูสวนดอก เป็นประตูเมืองด้านทิศตะวันตก

นอกจากนั้นยังมีประตูเมืองทางด้านทิศใต้อีกประตูหนึ่งชื่อ ประตูแสงปุง หรือประตูสวนปรุง อยู่ถัดจากประตูเชียงใหม่ไปทางทิศตะวันตก จัดเป็นประตูผีของเมืองนครเชียงใหม่ ซึ่งแต่เดิม “…เมื่อมีคนตายภายในตัวเมืองจะนำศพออกทางประตูสวนปรุง เพื่อนำไปประกอบพิธีกรรมนอกเมือง…”3  แม้ในปัจจุบันนี้ก็ยังถือปฏิบัติกันอยู่

ประตูเมืองเชียงใหม่ (ถ่ายเมื่อ พ.ศ. 2442) ภาพยืนยันว่า ประตูเมืองนครเชียงใหม่นั้นมี 2 ชั้นจริง

ประตูเมืองนครเชียงใหม่ชั้นในทั้ง 5 ประตูนี้ นอกจากจะมีบันทึกเป็นลายลักษณ์อักษรในโคลงนิราศหริภุญชัยว่า มีลักษณะเป็นปราการสองเขื่อนขั้งแล้ว ยังพบภาพถ่ายประตูเมืองนครเชียงใหม่อีกภาพหนึ่ง คือ ประตูท่าแพชั้นนอกซึ่งมีข้อมูลระบุไว้ที่หลังภาพว่า ถ่ายเมื่อ .. 2442 เป็นพยานยืนยันว่า ประตูเมืองนครเชียงใหม่นั้นมี 2 ชั้นจริง  แต่แนวประตู 2 ชั้นนั้นจะยื่นเข้ามาหรือยื่นออกไปจากแนวกำแพงเมืองนั้นเป็นปริศนาที่นักโบราณคดีพยายามสืบค้นกันมานานและยังหาข้อยุติมิได้ 

ในการสืบค้นเพื่อหาหลักฐานเรื่องกำแพงและประตูเมืองนครเชียงใหม่เพิ่มเติมนั้น นอกจากจะได้พบภาพถ่ายประตูเมือง 2 ชั้นแล้ว ยังพบความในพระนิพนธ์เรื่องเที่ยวเมืองพม่าซึ่งสมเด็จพระเจ้าบรมวงศ์เธอ กรมพระยาดำรงราชานุภาพ ทรงพระนิพนธ์ไว้คราวเสด็จประพาสประเทศพม่า .. 2478 ว่า

สมเด็จฯ กรมพระยาดำรงราชานุภาพ เสด็จประพาสเมืองพม่า เมื่อ พ.ศ. 2478 ภายหลังได้ทรงพระนิพนธ์หนังสือเรื่องสำคัญคือ “เที่ยวเมืองพม่า” (ภาพจาก)

“…เมืองมัณฑเลนั้นแผนผังเอาอย่างเมืองอมรบุระมาสร้าง ตัวพระนครเป็นรูปสี่เหลี่ยมจัตุรัส วางแนวกำแพงให้ตรงตามทิศทั้ง 4 ยาวด้านละ 600 ตะ (ตะหนึ่งหย่อน 8 ศอกไทยสักนิ้วหนึ่ง) รวมทั้ง 4 ด้านยาว 2,400 ตะ เท่าจำนวนพุทธศักราชเมื่อสร้างเมืองมีประตูเมืองด้านละ 3 ประตู ประตูเมืองก่ออิฐถือปูนเป็นป้อมมีหลังคาทำด้วยไม้ทาดินแดงเป็นทรงปราสาท 7 ชั้นมีมุข 2 ข้าง

หอรบก็มีหลังคาทรงปราสาททุกหอ ตรงประตูเมืองข้างนอกก่ออิฐเป็นลับแลสูงเท่ากำแพงเมือง สำหรับบังทางปืนมิให้ยิงกรอกช่องประตู ทางเข้าออกต้องเลี้ยวหลีกลับแลนั้น มีถนนรอบกำแพงข้างด้านนอก พ้นถนนถึงคูเมืองมีน้ำขัง กว้าง 26 วา ลึก 10 ศอก ตลอดแนวกำแพงทุกด้าน มีสะพานทางข้ามคูเมือง 5 แห่งเข้าพระนครทางประตูกลางทุกด้าน มีสะพานทางข้ามคูเมือง 5 แห่งเข้าพระนครทางประตูกลางทุกด้าน

แต่ด้านตะวันตกมีสะพานข้ามเข้าประตูใต้อีกสะพานหนึ่ง เป็นสะพานประตูผี’ (นครธมเมืองเขมรก็มี) ทุกสะพานกว้างราวสัก 4 วา ก่ออิฐถมดินออกไปในคูเมืองข้างละสักส่วนหนึ่ง ปักเสา ปูพื้นกระดานตรงกลางคูสักส่วนหนึ่งสำหรับรื้อเปิดเป็นทางเรือเมื่อพระเจ้าแผ่นดินเสด็จเลียบพระนคร…”4

ครั้นนำภาพถ่ายประตูเมืองนครเชียงใหม่ (ประตูท่าแพชั้นนอก) ซึ่งระบุเวลาการถ่ายภาพไว้เมื่อ .. 2442 กับรูปประตูเมืองทั้งชั้นนอกและชั้นในที่ปรากฏในแผนที่เมืองนครเชียงใหม่ .. 2436 มาพิจารณาประกอบกับข้อมูลเรื่องกำแพงและประตูเมืองมัณฑะเลย์ ซึ่งสมเด็จพระเจ้าบรมวงศ์เธอ กรมพระยาดำรงราชานุภาพ ทรงวิจารณ์ไว้ว่า

“…ถ้าจะเปรียบเมืองมัณฑเลกับเมืองอื่นที่ฉันได้เคยเห็นมา ดูคล้ายกับเมืองเชียงใหม่ยิ่งกว่าเมืองอื่น เป็นแต่เมืองเชียงใหม่เล็กกว่าและมิได้รักษาเหมือนอย่างมัณฑเล แม้ดินฟ้าอากาศก็คล้ายกัน…”5 แล้ว ก็จะเห็นได้ว่า กำแพงและประตูเมืองนครเชียงใหม่นั้นมีรูปลักษณ์คล้ายคลึงกับกำแพงและประตูเมืองมัณฑะเลย์ซึ่งถ่ายแบบมาจากเมืองอมรปุระเป็นอย่างยิ่ง 

ผังเมืองมัณฑะเลย์

ส่วนกำหนดเปิดปิดประตูเมืองนครเชียงใหม่นั้น จะมีกำหนดเวลาปิดตั้งแต่ “…เวลา 21 นาฬิกา ไปจนรุ่งสางทุกวัน…”6 และปิดเมื่อมีเหตุการณ์สำคัญ คือ “…) เวลาเสด็จออกมหาสมาคม ) ไฟไหม้ ) เกิดจลาจลในพระนคร หรือใกล้พระนคร ) เวลาเมื่อสำเร็จโทษเจ้านายหรือข้าราชการผู้ใหญ่…”7 เช่นเดียวกับการเปิดปิดประตูเมืองมัณฑะเลย์ หรือจะปิดและเปิด “…ตามกำหนดเวลา คือ ปิดเวลา 22.00 . และเปิดในเวลา 05.00 .”8 ดังเช่นที่นครน่านหรือไม่ ในชั้นนี้ยังไม่พบหลักฐานที่แน่ชัด คงพบแค่รูปลักษณะประตูเมืองในแนวกำแพงเมืองชั้นใน ทั้งประตูหัวเวียง ประตูเชียงเรือก (ประตูท่าแพชั้นใน) และประตูสวนดอก ที่ไม่มีกำแพงเมืองชั้นนอกโอบล้อมไว้

แต่ในแผนที่เมืองนครเชียงใหม่ .. 2436 แสดงให้เห็นว่า ประตูเมืองทั้งสามนั้นนอกจากจะมีประตูเมืองที่แนวกำแพงเมืองริมคูเวียงชั้นในแล้ว ที่ริมคูเวียงฝั่งตรงข้ามกันนั้นยังมีประตูเมืองพร้อมกำแพงอิฐก่อสูงเทียมกำแพงเมืองด้านในคูเวียงกั้นขวางไว้อีกชั้นหนึ่ง แต่ประตูเมืองที่ด้านนอกและด้านในคูเวียงนั้นวางเหลื่อมกันเป็นลับแล โดยมีหอรบอยู่ที่ด้านซ้ายของประตูเมืองฝั่งคูเวียงชั้นนอก

แผนที่เมืองนครเชียงใหม่ พ.ศ. 2437 แสดงที่ตั้งเวียงแก้วและพื้นที่หอพระแก้วร้าง

อนึ่ง เมื่อนำรูปลักษณะของประตูเมืองเชียงใหม่ที่ทำเป็นลับแล 2 ชั้นไปพิจารณาเปรียบเทียบลักษณะประตูเมืองสุโขทัยเก่า ดังที่พระบาทสมเด็จพระมงกุฎเกล้าเจ้าอยู่หัวทรงพระราชนิพนธ์ไว้ในเที่ยวเมืองพระร่วงว่า

ตรวจดูในคำจารึกหลักศิลาของพระเจ้ารามคำแหงได้ความว่าประตูเมืองซึ่งกล่าวไว้ในหลักศิลาว่ามีสี่ช่องนั้น ก็ค้นพบทั้งสี่ช่อง แต่หน้าประตูออกไปที่แนวกำแพงชั้นกลาง มีป้อมบังประตูอยู่ทั้งสี่ด้าน ซึ่งทำให้เข้าใจว่าน่าจะได้ทำขึ้นเมื่อครั้งตั้งใจรับศึกคราวใดคราวหนึ่ง แล้วเห็นว่าเป็นการมั่นคงดีจึงเลยทิ้งไว้เช่นนั้น ถ้ามิฉะนั้นคงจะไม่ทำป้อมบังประตู ซึ่งไม่ทำให้เมืองงามขึ้นเลย แต่จะทำให้มั่นขึ้นนั้นเป็นแน่ ถึงแม้ว่าในสมัยนี้ถ้าจะต้องตีเมืองเช่นนี้ก็จะไม่ใช่ตีได้ง่ายนัก9

ในชั้นนี้จึงอาจจะกล่าวได้ว่า ประตูเมืองนครเชียงใหม่ในแนวกำแพงเมืองชั้นในทั้ง 4 ประตู เว้นเฉพาะประตูแสงปุงนั้น คงจะเป็นประตูเมืองที่สร้างขึ้นพร้อมการสร้างกำแพงเมืองนครเชียงใหม่ในสมัยพระเจ้ามังราย โดยได้รับแบบอย่างมาจากกำแพงและประตูเมืองสุโขทัยเก่า มากกว่าที่จะได้แบบอย่างจากเมืองอมรปุระเป็นแน่ 

ส่วนประตูในแนวกำแพงเมืองชั้นนอกนั้นคงจะสามารถแบ่งออกได้เป็น 2 ส่วน คือ ส่วนแรก ได้แก่ ประตูในแนวกำแพงดิน อันประกอบด้วย ประตูหายยา หรือประตูไร่ยา ในแนวกำแพงดินด้านทิศตะวันตกเฉียงใต้ ประตูหัวกอมทางทิศใต้ และประตูละแกง หรือประตูหล่ายแกง ที่มุมกำแพงดินด้านทิศตะวันออกเฉียงใต้ ซึ่งในแผนที่เมืองนครเชียงใหม่ .. 2436 นอกจากจะแสดงให้เห็นเส้นทางสัญจรระหว่างประตูเชียงใหม่และประตูแสงปุงในแนวกำแพงเมืองชั้นในตรงไปยังประตูหัวกอมและประตูหายยา ซึ่งเป็นประตูเมืองชั้นนอกในแนวกำแพงดินแล้ว

ที่นอกประตูเมืองชั้นนอกยังแสดงให้เห็นว่า มีการทำสะพานข้ามลำคูไหวเชื่อมต่อกับเส้นทางคมนาคมที่ตัดผ่านท้องทุ่งนอกกำแพงดินด้านทิศใต้ ซึ่งเป็นเส้นทางสัญจรไปเมืองนครลำพูน ส่วนที่ประตูเมืองชั้นนอกทั้งสามนี้ ปรากฏรูปลักษณะในแผนที่เมืองนครเชียงใหม่ .. 2436 ว่า มีการก่อกำแพงอิฐเป็นแนวโค้งออกไปจากแนวกำแพงดิน กับมีประตูเมืองชั้นเดียวอยู่ที่กึ่งกลางแนวกำแพงอิฐโค้งนั้น และที่พิเศษกว่าประตูอื่นคือ ที่ประตูละแกงนั้นดูเหมือนจะมีป้อมอยู่เหนือประตูเมืองด้วย

ประตูป่าที่ประตูช้างเผือกในคราวแห่ช้างสำคัญ (พระเศวตคชเดชน์ดิลก) จากเชิงดอยสุเทพเข้าสู่พิธีหน้าศาลารัฐบาลมณฑลพายัพ เมื่อวันที่ 27 มกราคม 2469

ส่วนที่ 2 คือ ประตูท่าแพชั้นนอก ซึ่งคงจะสร้างขึ้นพร้อมกับการก่อกำแพงเมืองชั้นนอกเป็นกำแพงอิฐต่อออกไปจากแนวกำแพงดินไปทางทิศเหนือผ่านวัดแสนฝางไปสิ้นสุดที่วัดชัยศรีภูมิ ประตูท่าแพชั้นนอกนี้มีลักษณะเป็นประตู 2 ชั้นเช่นเดียวกับประตูในแนวกำแพงเมืองชั้นใน แต่วางตำแหน่งประตูเมืองทั้งชั้นนอกและชั้นในไว้ในตำแหน่งที่เกือบจะตรงกัน 

นอกจากประตูเมืองทั้งชั้นนอกและชั้นในดังได้กล่าวแล้ว ยังพบความในเอกสารประวัติศาสตร์นครเชียงใหม่อีกหลายฉบับที่กล่าวถึง ประตูช้างม่อยซึ่งไม่ปรากฏในแผนที่เมืองนครเชียงใหม่ .. 2436 แต่ในแผนที่ฉบับดังกล่าวกลับแสดงที่ตั้ง กู่ช้างม่อย ที่ริมคลองแม่ข่าฝั่งตะวันตกระหว่างวัดปันตาเกิ๋นหรือวัดชัยศรีภูมิกับวัดแสนฝาง ทั้งยังแสดงให้เห็นว่ามีการเจาะกำแพงเมืองชั้นนอกซึ่งเป็นกำแพงอิฐให้เป็นช่องทางออกสู่กู่ช้างม่อย โดยไม่มีประตูเมืองและไม่มีการระบุชื่อช่องทางนี้ไว้ในแผนที่ฉบับนั้นด้วย 

แต่ในแผนที่แสดงทรัพย์สินของมิชชันนารีอเมริกันเพรสไบทีเรียนเมืองนครเชียงใหม่ ฉบับ .. 1923 (.. 2466) ได้แสดงที่ตั้งประตูช้างม่อยไว้ในแนวกำแพงเมืองชั้นในด้านทิศตะวันออก ทางตอนเหนือของประตูท่าแพชั้นใน ซึ่งประตูนี้คงจะเกิดจากการเจาะกำแพงเมืองเพื่อต่อเชื่อมถนนจ่าแสน (ปัจจุบันคือถนนราชวิถี) ซึ่งเป็นถนนภายในกำแพงเมืองตัดตรงมาจากหน้าเวียงแก้ว  ผ่านกลางระหว่างคุ้มหลวงกลางเวียงของพระเจ้าอินทวิชยานนท์และที่ว่าการเค้าสนามหลวง ตรงไปบรรจบกับถนนช้างม่อยตัดใหม่ ที่กำแพงเมืองด้านทิศตะวันออก เหนือประตูท่าแพ ตรงหน้ากาด (ตลาด) สมเพชรในปัจจุบัน

แผนที่เมืองนครเชียงใหม่ พ.ศ. 2466 ของมิชชันนารีอเมริกัน
เพรสไบทีเรียน

อนึ่ง การที่ประตูเมืองนครเชียงใหม่มีการวางรูปแบบเป็น 2 ชั้น และวางตำแหน่งประตูเมืองด้านนอกและด้านในเป็นลับแลดังกล่าวนี้เอง จึงทำให้สามารถอธิบายได้ว่า เพราะแนวถนนทั้งในและนอกกำแพงเมืองต่างก็พุ่งตรงเข้าหาประตูเมือง แต่เมื่อประตูเมืองถูกกำหนดให้วางเหลื่อมกัน แนวถนนภายในกำแพงเมืองและด้านนอกกำแพงเมืองจึงพลอยเหลื่อมกันไปตามแนวประตูเมือง และเมื่อมีการรื้อประตูเมืองเพื่อต่อเชื่อมถนนภายในเมืองกับถนนด้านนอกกำแพงเมืองด้วยแล้ว ก็ยิ่งทำให้เห็นแนวถนนที่เหลื่อมกันนั้นชัดเจนยิ่งขึ้น ดังเช่นที่แนวถนนพระปกเกล้าเป็นเจ้าต่อเชื่อมกับถนนช้างเผือกที่ประตูช้างเผือก ซึ่งยังคงปรากฏแนวถนนที่เหลื่อมกันอยู่จนถึงทุกวันนี้


เชิงอรรถ 

ศาสตราจารย์ ดร. ประเสริฐ นคร. นิราศหริภุญชัย ศาสตราจารย์ ดร. ประเสริฐ นคร สอบทานกับต้นฉบับเชียงใหม่. . 25.

2 สุรพล ดำริห์กุล. ข่วงเมืองและวัดหัวข่วง. . 37.

3 พิเศษ เจียจันทร์พงษ์. “ประตูผี และหน้าที่ของพระแก้วมรกต,” ใน พระแก้วมรกต ตำนานพระแก้วมรกต. . 346.

4สมเด็จพระเจ้าบรมวงศ์เธอ กรมพระยาดำรงราชานุภาพ. เที่ยวเมืองพม่า. . 152-153.

5 เรื่องเดียวกัน, . 160.

6 เที่ยวเมืองพม่า, . 530.

7 ที่เดียวกัน.

8 สำนักงานจังหวัดน่าน. ประวัติมหาดไทยส่วนภูมิภาค จังหวัดน่าน. . 34.

9 พระบาทสมเด็จพระมงกุฎเกล้าเจ้าอยู่หัว. เที่ยวเมืองพระร่วง. . 36.


หมายเหตุ บทความในนิตยสารชื่อ ประตูเมืองนครเชียงใหม่

เผยแพร่ในระบบออนไลน์ครั้งแรกเมื่อ 2 มกราคม 2563

บทความก่อนหน้านี้
บทความถัดไป