โรงเรียนหลังคาจาก โรงเรียนของเจ้านายสยาม สมัยสงครามโลกครั้งที่ 2

ในยุคที่ประเทศไทยเผชิญกับสงครามโลกครั้งที่ 2 นอกจากความวุ่นวายในการใช้ชีวิต สิ่งหนึ่งที่บรรดาเด็ก ๆ ต้องเผชิญก็คือไม่มีโรงเรียนสำหรับศึกษาเล่าเรียน เพราะโรงเรียนจำนวนไม่น้อยโดนพิษสงคราม เช่น โรงเรียนวชิราวุธวิทยาลัย และโรงเรียนสวนกุหลาบวิทยาลัย ฯลฯ 

ด้วยเหตุนี้จึงเกิดโรงเรียนชั่วคราวขึ้นมานั่นคือ “โรงเรียนหลังคาจาก”

เรื่องนี้ สุดา พนมยงค์ บุตรสาวของนายปรีดี พนมยงค์ อดีตนายกรัฐมนตรีไทย ผู้เผชิญกับสงครามโลกครั้งที่ 2 เล่าว่า เมื่อ พ.ศ. 2487 สงครามรุนแรงมากขึ้น คุณพ่อของท่านจึงพาครอบครัวหนีไปอยู่ที่คุ้มขุนแผน จังหวัดพระนครศรีอยุธยา ซึ่งเป็นเรือนไม้ที่ทางราชการจัดเตรียมไว้ให้ 

สุดายังเล่าไว้อีกว่า ปรีดีเป็นคนที่ให้ความสำคัญกับการศึกษามาก เมื่อโรงเรียนปิดเพราะสงคราม และต้องย้ายมาอยู่ที่อยุธยา ก็ต้องการให้ลูกหลานเรียนหนังสือ จึงจัดศาลาใหญ่ในคุ้มเป็นที่เรียนหนังสือเป็นกลุ่มเล็ก ๆ และมีครูสอนแต่ละวิชา เช่น วิชาอังกฤษ วิชาสามัญ และภาษาฝรั่งเศส 

ทั้งนี้ ครอบครัวก็ได้ไปอยู่ที่สภาคารราชประยูรในพระราชวังบางปะอิน ซึ่งได้ตามเสด็จเจ้านายหลายพระองค์ที่เสด็จไปประทับในพระราชวังบางปะอิน มีทั้งสมเด็จพระพันวัสสาอัยยิกาเจ้า, สมเด็จฯ เจ้าฟ้ากรมพระยานริศรานุวัดติวงศ์ เจ้านายชั้นพระองค์เจ้า และหม่อมเจ้าอีกไม่น้อย

ด้วยเหตุนี้ ปรีดีจึงได้ตั้ง “โรงเรียนหลังคาจาก” ขึ้น มีนักเรียนราว ๆ 40 คน ซึ่งในจำนวนนั้นเป็นเจ้านายด้วย

ที่ได้ชื่อนี้เพราะกลุ่มนักเรียนเรียนบนพื้นดินธรรมดา ที่มีแต่โครงหลังคาจาก ไม่ได้มีผนังกั้นแต่อย่างใด 

โรงเรียนแห่งนี้แบ่งออกเป็นระดับประถมและมัธยม

สำหรับชั้นประถม มีครูฉลบชลัยย์ พลางกูร ซึ่งเป็นครูใหญ่โรงเรียนดรุโณทยาน สอนวิชาอังกฤษและสามัญ, ครูนวลจันทร์ ณ ป้อมเพชร์ เป็นอาจารย์จากมหาวิทยาลัยธรรมศาสตร์และการเมือง (ชื่อเดิม) สอนภาษาฝรั่งเศส และสามัญ

สำหรับชั้นมัธยม มีคุณครูยัญ คงสมจิตต์ หรือมหายัญ ชาวสุพรรณบุรีที่สอบได้เปรียญธรรม 9 ประโยค สอนภาษาไทย, ครูสันธาน ชาวอยุธยาที่จบจากโรงเรียนอัสสัมชัญ สอนเลขและฝรั่งเศส และครูธวัช หรือ “มหาอุบล” สอนภาษาไทย

ที่นี่สำหรับชั้นหม่อมเจ้า คนก็จะเรียกว่า “ท่านหญิง” และ “ท่านชาย” มีหม่อมเจ้าหลายพระองค์ เช่น หม่อมเจ้าเฟื่องฉัตร ฉัตรไชย, หม่อมเจ้าปุสาน สวัสดิวัตน์, หม่อมเจ้าพันฑูรย์ สวัสดิวัตน์, หม่อมเจ้าภากูล สวัสดิวัตน์

ทั้งนี้ยังมีนักเรียนที่คนที่นี่เรียกว่า “คุณ” เช่น คุณวิยะดา และคุณระทวย จักรพันธุ์ ซึ่งเป็นบุตรบุญธรรมตามกฎหมายของหม่อมเจ้าแววจักร จักรพันธุ์ นั่นเอง

นี่คือชีวิตในรั้วการศึกษาที่เกิดขึ้นในโรงเรียนหลังคาจากของปรีดี พนมยงค์ ซึ่งมีทั้งพระโอรส-ธิดาของเหล่าเจ้านายสยาม บรรดาลูกหลานข้าราชบริพาร รวมถึงสุดา พนมยงค์

อ่านเพิ่มเติม :

• “สมเด็จพระพันวัสสา” ทรงหมดหวังกับสงครามโลกครั้งที่ 2 จนตรัสว่า “เมื่อไหร่ฉันจะตายสักที”
• ชีวิตตอนกลางคืนของคนกรุงเทพฯ ช่วงสงครามโลกครั้งที่ 2 เป็นอย่างไร
• “ประเทศไทย” รับมือปัญหา “น้ำมันขาดแคลน” อย่างไร ในสงครามโลกครั้งที่ 2

สำหรับผู้ชื่นชอบประวัติศาสตร์ ศิลปะ และวัฒนธรรม แง่มุมต่าง ๆ ทั้งอดีตและร่วมสมัย พลาดไม่ได้กับสิทธิพิเศษ เมื่อสมัครสมาชิกนิตยสารศิลปวัฒนธรรม 12 ฉบับ (1 ปี) ส่งความรู้ถึงบ้านแล้ววันนี้!! สมัครสมาชิกคลิกที่นี่

อ้างอิง : 

72 ปี วันสันติภาพไทย: สยามในยามสงคราม. [ม.ป.ท.]:สยามปริทัศน์, 2560. สืบค้นเมื่อวันที่ 20 มีนาคม 2569. https://digital.library.tu.ac.th/tu_dc/frontend/Info/item/dc:183226.

เผยแพร่ในระบบออนไลน์ครั้งแรกเมื่อ 20 มีนาคม 2569