| ผู้เขียน | ธนกฤต ก้องเวหา |
|---|---|
| เผยแพร่ |
การสถาปนากรมให้เจ้านายฝ่ายใน หรือการ “ทรงกรม” เป็นธรรมเนียมการเฉลิมพระเกียรติยศเจ้านายสตรีให้มีศักดิ์สูงยิ่งขึ้น ที่สำคัญคือมีไพร่พลใน “สังกัด” เจ้านายพระองค์นั้น ๆ ตามระบบศักดินา ซึ่งโดยปกติแล้วเจ้านายสตรีจะไม่ได้อภิสิทธิ์ดังกล่าว
ธรรมเนียมข้างต้นปรากฏหลักฐานครั้งแรกในสมัยกรุงศรีอยุธยา ในแผ่นดินสมเด็จพระนารายณ์มหาราช (พ.ศ. 2199-2231) ที่โปรดให้ตั้งสมเด็จพระเจ้าน้องนางเธอและสมเด็จพระเจ้าลูกเธอให้ทรงกรม คือ สมเด็จพระเจ้าน้องนางเธอ เจ้าฟ้าศรีสุพรรณ เป็นเจ้ากรมหลวงโยธาทิพ และ สมเด็จพระเจ้าลูกเธอ เจ้าฟ้าสุดาวดี เป็นเจ้ากรมหลวงโยธาเทพ
กลายเป็นธรรมเนียมการออกพระนามเจ้านายฝ่ายในที่ได้ทรงกรม ด้วยนาม “เจ้ากรมหลวงโยธาทิพ” และ “เจ้ากรมหลวงโยธาเทพ” นับเป็นการเฉลิมพระยศที่พิเศษกว่าเจ้านายฝ่ายในทั้งปวง
ทั้งนี้ เจ้านายฝ่ายในจะได้รับการสถาปนาให้ทรงกรมได้ ย่อมต้องทรงประกอบกิจราชการแผ่นดินและมีพระจริยวัตรที่งดงามเหมาะสม จนเป็นที่ไว้วางพระราชหฤทัย ควรคู่ต่อพระเกียรติยศ ดังความใน พระราชพงศาวดาร ฉบับพระราชหัตถเลขา ว่า
“…สมเด็จพระเจ้าอยู่หัวเสด็จเสวยไอสวรรยาธิปัติถวัลยราชย์ ณ เมืองลพบุรี และพระนครศรีอยุธยา เป็นสุขานุสุขยิ่งนัก… พระองค์มีพระราชบุตรีองค์หนึ่งทรงพระกรุณาโปรดให้เป็นกรมหลวงโยธาเทพและซึ่งสมเด็จพระบรมราชภคินีนั้น ทรงพระกรุณาโปรดให้เป็นกรมหลวงโยธาทิพ และเสด็จอยู่ ณ พระตำหนักตึก…”
เจ้านายฝ่ายในสมัยอยุธยาที่ “ทรงกรม”
สมเด็จพระเจ้าบรมวงศ์เธอ กรมพระยาดำรงราชานุภาพ มีพระวินิจฉัยความในพระราชพงศาวดารฯ และทรงรวบรวมพระนามเจ้านายฝ่ายในสมัยอยุธยา ที่ได้รับการสถาปนาให้ทรงกรมตามลำดับ ดังนี้
สมัยสมเด็จพระนารายณ์มหาราช (พ.ศ. 2199-2231)
1. กรมหลวงโยธาทิพ
2. กรมหลวงโยธาเทพ
สมัยสมเด็จพระเพทราชา (พ.ศ. 2231-2246)
3. กรมขุนเสนาบริรักษ์ พระขนิษฐาในสมเด็จพระเพทราชา
สมัยสมเด็จพระสรรเพชญ์ที่ 8 (พระเจ้าเสือ, พ.ศ. 2246-2252)
4. กรมพระเทพามาตย์ สมเด็จพระราชชนนีในพระเจ้าเสือ
สมัยสมเด็จพระสรรเพชญ์ที่ 9 (พระเจ้าท้ายสระ, พ.ศ. 2252-2275)
5. กรมหลวงราชานุรักษ์ พระอัครมเหสีในพระเจ้าท้ายสระ
สมัยสมเด็จพระเจ้าอยู่หัวบรมโกศ (พ.ศ. 2275-2301)
6. กรมหลวงอภัยนุชิต หรือพระพันวัสสาใหญ่ พระอัครมเหสีใหญ่ในสมเด็จพระเจ้าอยู่หัวบรมโกศ
7. กรมหลวงพิพิธมนตรี พระอัครมเหสีน้อยในสมเด็จพระเจ้าอยู่หัวบรมโกศ
8. กรมขุนเสนีนุรักษ์ พระเจ้าลูกเธอในสมเด็จพระเจ้าอยู่หัวบรมโกศ
9. กรมขุนพิศาลเสนี พระเจ้าลูกเธอในสมเด็จพระเจ้าอยู่หัวบรมโกศ
สมัยสมเด็จพระเจ้าเอกทัศ (พ.ศ. 2301-2310)
10. กรมพระเทพามาตย์ สมเด็จพระราชชนนีในสมเด็จพระเจ้าเอกทัศ
11. กรมขุนวิมลภักดี พระอัครมเหสีในสมเด็จพระเจ้าเอกทัศ
ธรรมเนียมสถาปนาเจ้านายฝ่ายในให้ทรงกรมยังปฏิบัติสืบต่อมาถึงสมัยรัตนโกสินทร์ เพื่อเฉลิมพระเกียรติยศแก่เจ้านายที่รับพระราชทานว่าทรงเป็นที่ไว้วางพระราชหฤทัย และทรงประกอบพระกรณียกิจด้วยพระวิริยอุตสาหะควรแก่การยกย่องเชิดชูนั่นเอง
อ่านเพิ่มเติม :
- “ขุนนางอยุธยา” ทำอย่างไรถึงได้เป็น ขั้นไหนถึงเรียกว่าขุนนาง?
- ใครเป็นใครในการบริหาร “ราชสำนักฝ่ายใน” สมัยอยุธยา แต่ละคนศักดินาเท่าไร?
- เหตุขัดแย้งพระศรีสุธรรม-พระนารายณ์ 2 อา-หลาน มาจากเรื่องสตรี
อ้างอิง :
เอกลักษณ์ ลอยศักดิ์, สำนักวรรณกรรมและประวัติศาสตร์ กรมศิลปากร. การสถาปนาเจ้านายฝ่ายในสมัยอยุธยา. วารสารศิลปากร ฉบับเดือนพฤษภาคม-มิถุนายน พ.ศ. 2568
สมเด็จพระเจ้าบรมวงศ์เธอ กรมพระยาดำรงราชานุภาพ ทรงนิพนธ์พระอธิบายประกอบ. (2505). พระราชพงศาวดาร ฉบับพระราชหัตถเลขา. กรุงเทพฯ : โอเดียนสโตร์.
เผยแพร่ในระบบออนไลน์ครั้งแรกเมื่อ 26 ธันวาคม 2568
